Kekik

Yaz sıcağında Ege'de bir tepeye tırmandığınızda, taşların arasındaki küçük çalılara her adımda değen ayaklarınızdan keskin bir koku yükselir. Bu koku kekiktir. Kekik, Anadolu mutfağının en tanıdık baharatı, kış akşamlarının da sevilen çaylarından biridir. Bu sayfada kekiği tanımayı, kekik çayının nasıl demlendiğini, bilimin ne dediğini ve dikkat edilmesi gerekenleri bulacaksınız.

Kekik nedir, nasıl tanınır?

“Kekik” aslında tek bir bitkinin değil, benzer kokulu birçok bitkinin ortak adıdır. Tarım ve Orman Bakanlığı'nın yetiştiricilik broşürüne göre, uçucu yağında karvakrol ve timol bulunan ballıbabagil türleri kekik olarak kabul edilir. Bunlar Origanum, Thymus, Thymbra, Satureja ve Coridothymus cinslerine aittir. Türkiye bu bitkiler bakımından çok zengindir ve aynı kaynağa göre dünya kekik ticaretinin yaklaşık yüzde 70'i Türkiye'den karşılanır.

Mutfağımızda en sık rastlanan tür İzmir kekiğidir (Origanum onites): 30-60 cm boylanan, küçük, tüylü, yuvarlakça yapraklı, yazın beyaz çiçek salkımları açan bir bitkidir. Zahter (Thymbra spicata) ince uzun yapraklı ve pembe-mor başak çiçeklidir. Avrupa'da ilaç olarak tanınan bahçe kekiği (Thymus vulgaris) ise yere yakın, minik yapraklı bir çalıdır. Hepsinin ortak noktası, dört köşeli gövde ve ezildiğinde yayılan keskin kokudur.

Anadolu'da ve geleneksel kullanımda kekik

Kekik, Anadolu'da soğuk algınlığında ve öksürükte içilen sıcak bir çay, ağır yemeklerden sonra sindirimi kolaylaştıran bir içecek olarak bilinir. Bazı yörelerde kekikli suyla boğaz çalkalanır. Zahter ise Güneydoğu ve Akdeniz'de kahvaltının, salatanın ve hamur işlerinin baharatıdır.

Avrupa İlaç Ajansı (EMA), bahçe kekiği ve İspanyol kekiğini (Thymus zygis) soğuk algınlığına eşlik eden balgamlı öksürükte kullanılmak üzere geleneksel bitkisel ürün olarak tanımlar. Bu tanım uzun kullanım geçmişine dayanır; etkinin klinik çalışmalarla kanıtlandığını göstermez.

Bilim ne diyor?

Kekiğin uçucu yağındaki timol ve karvakrol, laboratuvar çalışmalarında mikrop çoğalmasını yavaşlatan etkiler göstermiştir. Ancak laboratuvardaki bu bulgular, bir fincan kekik çayının vücutta aynı etkiyi yapacağı anlamına gelmez. İnsanlarda yapılan çalışmalar çoğunlukla kekiği başka bitkilerle birlikte içeren öksürük şuruplarıyla sınırlıdır.

Kısacası kekik, mutfakta keyifle kullanılan ve geleneksel olarak öksürükte içilen bir bitkidir; antibiyotik ya da ilaç yerine geçmez. Bir haftadan uzun süren öksürükte, ateş ya da nefes darlığı olduğunda hekiminize başvurun.

Kekik çayı nasıl demlenir?

EMA monografındaki ölçü, 150 ml kaynamış suya 1-2 g kekiktir:

1. Bir fincana bir tatlı kaşığı kuru kekik koyun.
2. Üzerine yeni kaynamış su dökün ve ağzını kapatın.
3. 5-10 dakika bekletip süzün. Bal ve limon, kekiğin keskinliğini yumuşatır.

Kekik çayı güçlüdür; günde 3 fincanı aşmamak iyi olur. Diğer bitkilerle karşılaştırmalı demleme süreleri için bitki çayı demleme rehberimize göz atabilirsiniz.

Mutfakta ve günlük hayatta

Kekik ızgara etin, köftenin ve tavuğun en iyi arkadaşıdır. Zeytinyağı ve limonla karıştırılarak sebzelerin üzerine sürülebilir; fırında mevsim sebzeleri tarifimizde de kekiğe yer verdik. Beyaz peynirin ya da zeytinin üzerine bir tutam kekik, kahvaltıyı değiştirir. Kurutulmuş kekik, uzun pişen yemeklere başta, taze kekik ise sona doğru eklenir. Benzer yemeklerde biberiye ve adaçayı ile birlikte kullanılabilir.

Yetiştirme, toplama ve saklama

Kekik güneşi seven, az su isteyen bir bitkidir; süzek, kireçli toprakta iyi yetişir. Fazla su köklerini çürütebilir. Balkonda geniş ve dibi delikli bir saksıda rahatça büyür; ayrıntılar için saksıda aromatik bitkiler yazımıza bakın.

Tarım ve Orman Bakanlığı broşürüne göre kekiğin lezzeti tomurcuklanmadan sonra en iyidir ve tam çiçeklenmede yapılan kesimler iyi sonuç verir; bu dönem çoğu yörede haziran-ağustos arasına denk gelir. Dalları gölge ve temiz bir yerde ince serip ara sıra alt üst ederek kurutun; güneşte kurutmak rengini ve kokusunu bozar. Kuruyan yaprakları saplarından ayırıp ağzı kapalı cam kavanozda saklayın. Doğadan toplarken kökünden sökmeyin; ayrıntılar için şifalı bitki toplama ve kurutma rehberimizi okuyun.

Kimler dikkatli olmalı?

• Alerji: EMA, kekiğe ya da ballıbabagillerden başka bitkilere alerjisi olanların kekik ürünlerini kullanmamasını belirtir.
• Gebelik ve emzirme: Yemeklerdeki miktarlar dışında, güvenliği gösterilmediği için tıbbi kullanım önerilmez.
• Çocuklar: Kekikli ürünlerin çoğu 12 yaş üstü için tanımlanmıştır; çocuklar için hekiminize danışın.
• Kekik yağı: Uçucu yağ cildi yakabilir ve ağızdan alındığında tehlikelidir. Güvenli kullanım için uçucu yağları güvenli kullanma yazımızı okuyun.
• Mide: Yoğun demlenmiş kekik çayı hassas midelerde rahatsızlık yapabilir.