Evde Kompost Yapımı: Yeşil-Kahverengi Dengesi ve Adım Adım Rehber

Evde kompost yapımı, mutfaktan çıkan sebze ve meyve artıklarını birkaç ay içinde toprağa can veren koyu, mis kokulu bir humusa dönüştürmektir. Kulağa zahmetli gelebilir, ama doğru dengeyi kurduğunuzda işin büyük kısmını mikroorganizmalar sizin yerinize yapar. Bu rehberde neyin kompostlanıp neyin kompostlanmayacağını, yeşil-kahverengi dengesini ve apartmanda bile uygulanabilecek yöntemleri adım adım anlatıyoruz.

Neden kompost yapmalı?

Tarım ve Orman Bakanlığı’nın aktardığı verilere göre Türkiye’de 2021 yılında 18,2 milyon ton gıda çöpe atılmış ve bu miktar atıkların yaklaşık yarısını oluşturmuştur. Kişi başına yılda yaklaşık 340 kg evsel atık düşer ve bunun en az yarısı organik atıktır. Bu atıklar çöp depolama alanlarında havasız ortamda çürüdüğünde güçlü bir sera gazı olan metan açığa çıkar.

Kompost ise bu atıkları değerli bir toprak düzenleyiciye dönüştürür. Bakanlığa göre kompost toprağın yapısını iyileştirir, nemi tutar, erozyonu azaltır ve besinleri yavaş yavaş bırakır. 100 kg humusun yaklaşık 195 kg su tutabildiği belirtilir. Bir santimetre toprağın oluşmasının 300–500 yıl sürdüğünü düşünürsek, her kova kompostun değeri daha iyi anlaşılır.

Yeşil ve kahverengi malzemeler

Kompostun temel kuralı iki tür malzemeyi dengelemektir. Yeşil malzemeler azot bakımından zengindir, ıslak ve hızlı çürür. Kahverengi malzemeler karbon bakımından zengindir, kuru ve yavaş çürür. Mikroorganizmalar karbonu enerji, azotu da büyümek için kullanır.

C/N değerleri Cornell Üniversitesi’nin kompost kimyası sayfasından alınmıştır ve ağırlık esasına göre yaklaşık değerlerdir.

Doğru oran: 30’a 1 ne demek?

Cornell Üniversitesi’ne göre kompost yığını için ideal karbon/azot oranı yaklaşık 30:1’dir. Oran bunun çok altına düşerse fazla azot amonyak olarak uçar ve yığın kötü kokar. Çok üstüne çıkarsa yığın soğuk kalır ve çürüme yavaşlar. Olgunlaşmış kompostta bu oran 10–15:1’e kadar düşer.

Evde terazi ile uğraşmanıza gerek yok. ABD Çevre Koruma Ajansı (EPA), pratik bir ölçü önerir: Hacim olarak 2–3 ölçek kahverengi malzemeye 1 ölçek yeşil malzeme. Her mutfak artığı eklediğinizde üstünü 10–20 cm kadar kuru malzemeyle örtmek de koku ve sinek sorununun önüne geçer.

Sıcak kompost mu, soğuk kompost mu?

Tarım ve Orman Bakanlığı iki temel yaklaşımı birbirinden ayırır. Sıcak kompostta karbon/azot dengesi ve nem dikkatle ayarlanır, yığın düzenli karıştırılır. Yığın içi ısındığı için süreç yaklaşık bir ayda tamamlanabilir, yabani ot tohumlarının ve hastalık etkenlerinin çoğu da bu ısıda yok olur. Karşılığında daha fazla emek ister.

Soğuk kompost ise artıkların bir köşede kendi hızında çürümeye bırakılmasıdır. Neredeyse hiç bakım istemez, ama 6 aydan 2 yıla kadar sürebilir ve hastalık etkenlerini yok etmez. Bu yüzden soğuk kompost yaparken hastalıklı bitkileri ve tohum bağlamış otları yığına hiç koymamak daha da önemlidir.

Evde ikisinin arası bir yol çoğu kişi için en uygunudur: Yeşil-kahverengi dengesini gözetmek, haftada bir karıştırmak ve sonuca birkaç ayda ulaşmak.

Mutfakta artık toplamanın püf noktaları

Tezgâhın bir köşesine kapaklı küçük bir kap koyun ve artıkları her gün ya da iki günde bir ana kovaya boşaltın. Sebze kabuklarını doğrarken küçük parçalara ayırmak çürümeyi hızlandırır. Yazın sinek sorunu yaşıyorsanız artıkları ana kovaya taşıyana kadar buzdolabında kapalı bir kapta tutabilirsiniz. Kahve telvesi, çay posası ve ezilmiş yumurta kabukları da aynı kaba gidebilir.

Kompostlanmaması gerekenler

• Et, balık, kemik, süt ürünleri, peynir ve yağlı yemek artıkları: Koku yapar, hayvan ve sinek çeker; ev yığınları bunları güvenle parçalayacak kadar ısınmaz.
• Kedi ve köpek dışkısı, kedi kumu: Hastalık etkeni taşıyabilir.
• Hastalıklı ya da zararlı bulaşmış bitkiler ve tohum bağlamış yabani otlar: Sorunu bahçenize geri taşır.
• İlaçlanmış bitkiler, boyalı veya cilalı ahşap, parlak kâğıt, meyve etiketleri.
• Plastik, cam, metal ve “kompostlanabilir” etiketli ambalajlar: Bunlar ev koşullarında genellikle parçalanmaz.

Adım adım bahçede veya geniş balkonda kompost

1. Yer ve kap seçin. Suyunu iyi süzen, ulaşması kolay bir köşe seçin. Hazır kompost kutusu, tahta kasa ya da kapaklı büyük bir varil olabilir.
2. Kahverengi stok biriktirin. Kuru yaprak ve kartonu bir çuvalda hazır tutun; yeşil malzeme her gün gelir, kahverengi çoğu zaman eksik kalır.
3. Taban yapın. En alta 10–15 cm dal, sap gibi iri kahverengi malzeme koyun; hava dolaşımını sağlar.
4. Katmanlayın. Yeşil ve kahverengi malzemeyi sırayla ekleyin, mutfak artıklarını küçük parçalara bölün.
5. Nemi ayarlayın. Yığın, sıkıldığında birkaç damla su veren nemli bir sünger kıvamında olmalı.
6. Havalandırın. Yığını haftada bir, mümkünse 2–3 günde bir karıştırın. İyi işleyen bir yığın 55–70 °C’ye kadar ısınabilir.
7. Olgunlaştırın. Yığın ısınmayı bırakıp mutfak artıkları seçilemez hale geldikten sonra en az dört hafta dinlendirin.

Apartmanda kompost: Üç kolay yöntem

Delikli kova

Kapaklı bir kovanın yan ve kapak kısmına küçük delikler açıp içeriden sinek teliyle kapatın. Aynı katmanlama ve nem kuralları geçerlidir. Bakanlık, kompostun her mevsim yapılabildiğini, apartman dairesinde de uygulanabildiğini belirtir.

Solucan kompostu

EPA’ya göre karanlık, kapaklı bir kutu ve 15–25 °C arası bir ortam yeterlidir. Kutuyu nemlendirilmiş kâğıt şeritleri ya da yapraklarla yarıya kadar doldurup bir avuç toprak ekleyin. Bahçe solucanı değil, kompost için kullanılan kırmızı solucan (Eisenia fetida) gerekir. Narenciye, soğan, sarımsak, et, süt ürünü ve yağlı yiyecek vermeyin; her besin ekleyişinin üstünü kâğıtla örtün.

Bokaşi

Etkin mikroorganizmalarla çalışan, kapalı kovada yapılan bir fermantasyon yöntemidir. Bakanlığın aktardığına göre kova dolana kadar artık eklenir, yaklaşık 15 gün fermente edilir, sonra toprağa 20–30 cm derinliğe gömülür ve yaklaşık iki ayda kompostlaşır. Toprağa gömme imkânı gerektirdiği için büyük saksılar ya da bahçe için daha uygundur.

Sorun giderme ve hazır kompostun kullanımı

Kompostun hazır olduğunu koyu renginden, ufalanan dokusundan ve orman toprağı gibi kokmasından anlarsınız; artık ısı vermez ve hacmi başlangıcın yaklaşık üçte birine iner. EPA, bakımlı bir yığının 3–5 ayda, kendi haline bırakılan bir yığının bir yıla kadar sürede olgunlaştığını belirtir.

Hazır kompostu kullanmanın birkaç kolay yolu vardır:

• Saksı karışımı: Saksı toprağına yaklaşık dörtte bir oranında karıştırın; toprak hem daha iyi su tutar hem de daha gevşek olur.
• Malç: Bitkilerin dibine 2–3 cm kalınlığında serin; buharlaşmayı azaltır ve zamanla toprağa karışır.
• Ekim öncesi hazırlık: Bahçede ekimden birkaç hafta önce toprağın üst katmanına karıştırın.
• Eleme: Tamamen çürümemiş iri parçaları eleyip yeni yığına geri atın; onlar yeni kompostu hızlandırır.

Bakanlığın aktardığına göre 1 metreküp kompost yaklaşık 434 kg gelir ve yaklaşık 40 metrekarelik bir bahçeyi besleyebilir.Balkonda sebze yetiştirme ve saksıda aromatik bitkiler yazılarımızda kompostlu toprak karışımlarını kullanabilirsiniz. Mutfakta atığı baştan azaltmak için de sıfır atık mutfak yazımız iyi bir başlangıç noktasıdır.