Doğal yaşam
sözlüğü

A

Antioksidan

Oksidasyon tepkimelerini yavaşlatan ya da önleyen maddelerdir. C ve E vitamini ile bazı bitkisel polifenoller antioksidan özellik taşır; laboratuvardaki etkinin vücutta aynı sonucu vereceği anlamına gelmediği unutulmamalıdır.

Ata tohumu

Nesilden nesile ekilip saklanan, açık tozlanan ve ürettiği bitkiden yeniden tohum alınabilen yerel çeşitlerin tohumudur. Hibrit tohumların aksine ekildiğinde bir sonraki yıl benzer özellikte bitki verir.
İlgili sayfa →

B

Biyoçeşitlilik

Belirli bir bölgedeki genlerin, türlerin ve ekosistemlerin çeşitliliğidir. Yerel tohumlar, tozlayıcı böcekler ve yabani bitkiler tarımsal biyoçeşitliliğin önemli parçalarıdır.

Biyolojik mücadele

Tarım zararlılarına karşı uğur böceği gibi doğal düşmanlardan ve canlı organizmalardan yararlanarak yapılan mücadele yöntemidir. Kimyasal ilaç kullanımını azaltmayı amaçlar.
İlgili sayfa →

Bokashi

Mutfak atıklarının, faydalı mikroorganizmalar içeren kepekle birlikte hava almayan bir kapta fermente edilmesine dayanan Japon kökenli yöntemdir. Ortaya çıkan ön kompost daha sonra toprağa ya da kompost yığınına karıştırılır.
İlgili sayfa →

D

Dekoksiyon

Bitkinin suyla birlikte bir süre kaynatılmasıyla yapılan hazırlama yöntemidir. Kök, kabuk ve tohum gibi sert kısımların özünün suya geçmesi için kullanılır.
İlgili sayfa →

Drog

Şifalı bitkilerin kullanılan kısmının (yaprak, çiçek, kök, kabuk, tohum) kurutulmuş hâline verilen addır. Kalitesi toplama zamanına, kurutma ve saklama koşullarına bağlıdır.
İlgili sayfa →

E

Ekim nöbeti

Aynı alana her yıl aynı bitki ailesini ekmek yerine farklı bitkilerin sırayla ekilmesidir. Toprağın tek yönlü yorulmasını ve hastalık ile zararlıların birikmesini azaltır.

Ekşi maya

Un ve suyun kendiliğinden fermente olmasıyla oluşan, yabani mayalar ve laktik asit bakterileri içeren doğal mayadır. Düzenli beslenerek yıllarca canlı tutulabilir ve ekmeğe kendine özgü hafif ekşi bir tat verir.
İlgili sayfa →

F

Fermantasyon

Bakteri, maya veya küf gibi mikroorganizmaların gıdadaki şekerleri asit, alkol ya da gaza dönüştürdüğü süreçtir. Yoğurt, turşu, ekşi maya ekmeği, sirke ve tarhana fermantasyonla elde edilen geleneksel gıdalardır.
İlgili sayfa →

G

Glisemik indeks

Karbonhidrat içeren bir gıdanın kan şekerini ne kadar hızlı yükselttiğini saf glikoza göre 0-100 arasında gösteren ölçüdür. Gıdanın pişirilme şekli, olgunluğu ve birlikte tüketilen yiyecekler bu değeri değiştirebilir.
İlgili sayfa →

H

Hidrosol

Bitkinin buharla damıtılması sırasında uçucu yağdan ayrılan, bitkinin kokusunu taşıyan sudur. Gül suyu ve lavanta suyu en bilinen hidrosollerdendir.
İlgili sayfa →

İ

İnfüzyon

Bitkinin üzerine sıcak su dökülüp ağzı kapalı olarak bir süre bekletilmesiyle hazırlanan demleme yöntemidir. Yaprak ve çiçek gibi narin bitki kısımları için uygundur; günlük dilde “demleme” olarak bilinir.
İlgili sayfa →

İyi tarım uygulamaları

Tarımsal üretimin insan sağlığına, çevreye ve çalışanlara zarar vermeyecek biçimde, kayıt altında ve izlenebilir şekilde yapılmasını amaçlayan sertifikalı üretim sistemidir. Türkiye'de Tarım ve Orman Bakanlığı mevzuatıyla düzenlenir ve ürünlerde kendine ait logosuyla gösterilir.
İlgili sayfa →

K

Karbon ayak izi

Bir kişinin, ürünün ya da faaliyetin doğrudan ve dolaylı olarak neden olduğu sera gazı salımının karbondioksit eşdeğeri cinsinden toplamıdır. Gıdada üretim biçimi, taşıma, depolama ve israf bu izi etkiler.
İlgili sayfa →

Kefir danesi

Bakteri ve mayaların bir arada yaşadığı, karnabahar görünümündeki jelatinimsi yapılardır. Süte eklendiğinde kefire dönüştürür ve süzülüp yeniden kullanılabilir.
İlgili sayfa →

Kışlık

Yazın ve sonbaharda bol bulunan ürünlerin kurutma, salamura, turşu, salça ve reçel gibi yöntemlerle kış için hazırlanmasıdır. Anadolu'da komşuların bir araya geldiği köklü bir mutfak geleneğidir.
İlgili sayfa →

Kombu çayı (kombucha)

Şekerli çayın bakteri ve maya topluluğu (SCOBY) ile fermente edilmesiyle hazırlanan, hafif ekşi ve gazlı bir içecektir. Evde hazırlarken temizlik çok önemlidir; küf görülen karışım atılmalıdır.
İlgili sayfa →

Kompost

Sebze-meyve artıkları, kuru yaprak ve bahçe atıkları gibi organik maddelerin mikroorganizmalar tarafından ayrıştırılmasıyla elde edilen, toprağa benzeyen besleyici materyaldir. Toprağın yapısını ve su tutma kapasitesini iyileştirmek için kullanılır.
İlgili sayfa →

Kompres

Bir bezin sıcak ya da soğuk suya veya bitki çayına batırılıp sıkıldıktan sonra cilde bir süre yerleştirilmesidir. Ciltte tahriş yapabilecek kadar sıcak uygulanmamalıdır.
İlgili sayfa →

L

Laktik asit

Laktik asit bakterilerinin şekerleri parçalaması sonucu oluşan organik asittir. Yoğurdun, turşunun ve şalgam suyunun ekşi tadını verir ve gıdanın bozulmasını geciktirir.
İlgili sayfa →

M

Malç

Toprağın üzerinin saman, kuru yaprak, ağaç kabuğu ya da kompost gibi malzemelerle örtülmesidir. Nemi korur, yabani ot çıkışını azaltır ve toprak sıcaklığını dengeler.

Maserasyon

Bir bitkinin yağ, sirke ya da alkol gibi bir sıvının içinde uzun süre bekletilerek bileşenlerinin sıvıya geçirilmesidir. Evde en çok kurutulmuş çiçek ve yaprakların zeytinyağı gibi bitkisel yağlarda birkaç hafta bekletilmesiyle yapılır.
İlgili sayfa →

Mayalama

Süt, hamur ya da başka bir gıdaya canlı kültür eklenerek fermantasyonun başlatılmasıdır. Yoğurt yapımında ılık süte bir miktar yoğurt eklenmesi geleneksel bir mayalama örneğidir.
İlgili sayfa →

Mikro yeşillik

Sebze ve aromatik bitki tohumlarının çimlendikten birkaç gün sonra, ilk yaprakları açıldığında hasat edilen hâlidir. Tere, roka ve turp gibi bitkilerle pencere önünde kolayca yetiştirilebilir.
İlgili sayfa →

O

Organik tarım

Sentetik kimyasal ilaç, gübre ve hormon kullanılmadan, belirli kurallara göre yapılan ve bağımsız kuruluşlarca denetlenip sertifikalandırılan üretim biçimidir. Türkiye'de 5262 sayılı Organik Tarım Kanunu ile düzenlenir.

Orman banyosu

Japonca adıyla “shinrin-yoku”, ormanda acele etmeden, duyuları kullanarak vakit geçirme pratiğidir. Spor ya da yürüyüşten çok doğayı fark etmeye ve dinlenmeye odaklanır.
İlgili sayfa →

P

Pekmez

Üzüm, dut, keçiboynuzu gibi meyvelerin suyunun kaynatılarak koyulaştırılmasıyla elde edilen geleneksel tatlandırıcıdır. Yoğun bir şeker kaynağı olduğundan ölçülü tüketilmelidir.
İlgili sayfa →

Permakültür

Doğadaki ekosistemleri örnek alarak kendi kendini sürdürebilen tarım ve yaşam alanları tasarlamayı amaçlayan bir yaklaşımdır. Toprağı korumayı, atığı en aza indirmeyi ve bitki, hayvan ve insan arasındaki ilişkileri birlikte düşünmeyi esas alır.

Prebiyotik

Bağırsaktaki yararlı mikroorganizmaların besin olarak kullandığı, sindirilemeyen gıda bileşenleridir. İnülin ve bazı lif türleri bu gruba girer; soğan, sarımsak, pırasa, yer elması ve tam tahıllar bu bileşenleri içerir.

Probiyotik

Dünya Sağlık Örgütü ve FAO tanımına göre yeterli miktarda alındığında konakçıya fayda sağlayan canlı mikroorganizmalardır. Her fermente gıda probiyotik sayılmaz; etki türe, suşa ve miktara bağlıdır.
İlgili sayfa →

S

Salamura

Tuzlu su ile hazırlanan ve gıdaların saklanması için kullanılan çözeltidir; bu çözeltide saklanan gıdaya da salamura denir. Zeytin, asma yaprağı ve peynir salamurada saklanan başlıca ürünlerdendir.
İlgili sayfa →

Seyreltme (dilüsyon)

Uçucu yağ gibi yoğun bir maddenin taşıyıcı yağ ya da başka bir ortamla belirli oranda inceltilmesidir. Cilde uygulanacak uçucu yağlar için güvenli kullanımın temel kuralıdır.
İlgili sayfa →

Sıfır atık

Kaynakların verimli kullanılmasını, atık oluşumunun önlenmesini ve oluşan atığın geri kazanılmasını hedefleyen yaklaşımdır. Türkiye'de Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından yürütülen bir ulusal proje olarak da bilinir.
İlgili sayfa →

Sirke anası

Sirke yapımı sırasında sıvının yüzeyinde oluşan, asetik asit bakterileri ve selülozdan oluşan jelatinimsi tabakadır. Yeni sirke mayalamak için kullanılabilir.
İlgili sayfa →

Soğuk sıkım

Bitkisel yağların yüksek ısı uygulanmadan, mekanik olarak preslenerek elde edilmesidir. Zeytinyağında “soğuk sıkım” ifadesi, işlemin belirli bir sıcaklığın altında yapıldığını belirtir.
İlgili sayfa →

Su ayak izi

Bir ürünün üretiminden tüketimine kadar kullanılan ve kirletilen toplam tatlı su miktarıdır. Mavi (yüzey ve yeraltı suyu), yeşil (yağmur suyu) ve gri (kirlenen su) olarak üç bileşende incelenir.
İlgili sayfa →

T

Tam tahıl

Kepek, öz (rüşeym) ve endosperm katmanlarının hepsini doğal oranında içeren tahıldır. Rafine tahıllara göre daha fazla lif, vitamin ve mineral içerir.
İlgili sayfa →

Taşıyıcı yağ

Uçucu yağları cilde uygulamadan önce seyreltmek için kullanılan bitkisel yağlardır. Badem, zeytin, jojoba ve kayısı çekirdeği yağı yaygın örneklerdir.
İlgili sayfa →

Tentür

Bitkinin alkol ya da alkol-su karışımında belirli bir süre bekletilmesiyle elde edilen sıvı özüttür. Alkol içerdiği için çocuklarda, gebelikte ve bazı ilaçlarla birlikte kullanımı uygun olmayabilir.

Tozlayıcı

Çiçek tozunu bir çiçekten diğerine taşıyarak bitkilerin döllenmesini sağlayan arı, kelebek ve bazı sinekler gibi canlılardır. Birçok meyve ve sebzenin ürün vermesi tozlayıcılara bağlıdır.

U

Uçucu yağ

Bitkilerden genellikle buhar damıtması ya da narenciye kabuklarında soğuk sıkma ile elde edilen, yoğun kokulu ve uçucu bileşenlerden oluşan yağlardır. Çok konsantre olduklarından seyreltilmeden cilde sürülmemeli ve ağızdan alınmamalıdır.
İlgili sayfa →

V

Vermikompost (solucan gübresi)

Organik atıkların kırmızı solucanlar tarafından sindirilmesiyle elde edilen, ince yapılı ve besince zengin gübredir. Küçük kutularda balkonda bile yapılabilir.
İlgili sayfa →

Y

Yerel tohum

Belirli bir yörenin iklimine ve toprağına uzun yıllar içinde uyum sağlamış bitki çeşitlerinin tohumudur. Çoğu zaman ata tohumuyla aynı anlamda kullanılır.
İlgili sayfa →

Yeşil gübre

Toprağı beslemek amacıyla yetiştirilip çiçeklenme döneminde toprağa karıştırılan bitkilerdir. Fiğ ve bakla gibi baklagiller, köklerindeki bakteriler sayesinde toprağa azot kazandırdığı için sıkça tercih edilir.