Karanfil

Kışın kaynayan bir tencere hoşafın ya da demlenen bir kış çayının kokusunu hatırlayın; o derin, sıcak, hafif acı kokunun büyük kısmı birkaç küçük karanfil tanesinden gelir. Karanfil, az kullanılan ama etkisi büyük bir baharattır. Bu sayfada karanfili tanımayı, mutfakta ve kış çaylarında nasıl kullanılacağını, bilimin ne dediğini ve özellikle karanfil yağıyla ilgili önemli uyarıları bulacaksınız.

Karanfil nedir, nasıl tanınır?

Baharat olarak kullandığımız karanfil, mersingiller (Myrtaceae) ailesinden, 10-20 metre boylanabilen tropik bir ağacın (Syzygium aromaticum) çiçek tomurcuğudur. Tomurcuklar açılmadan, kırmızımsı-pembe renge döndüklerinde toplanır ve güneşte kurutulur. Kurudukça koyu kahverengi, sert, çivi biçimli tanelere dönüşür. Bahçelerde yetiştirdiğimiz karanfil çiçeği ise bambaşka bir bitkidir; yalnızca adları ortaktır.

İyi bir karanfilin başı (açılmamış taç yaprakların oluşturduğu küçük top) sağlam olmalı ve tırnakla bastırıldığında hafif yağlı bir iz bırakmalıdır. Kuru, kırılgan ve kokusuz taneler bayatlamıştır. Karanfili az miktarda ve bütün tane olarak almak, kokusunu daha uzun korumanızı sağlar.

Geleneksel kullanımda karanfil

Karanfil, Orta Çağ'da baharat yolunun en değerli mallarından biriydi. Geleneksel olarak ağız kokusunu gidermek için çiğnenir, diş ağrısında ağrıyan dişin üzerine bir tane bastırılırdı. Anadolu'da kış çaylarında, hoşaf ve kompostolarda, ayva tatlısında ve bazı pilavlarda kullanılır.

Avrupa İlaç Ajansı (EMA), karanfil tomurcuğundan elde edilen uçucu yağı iki amaçla geleneksel bitkisel ürün olarak tanımlar: ağız ve boğazdaki hafif iltihaplarda seyreltilmiş gargara olarak ve çürük dişe bağlı diş ağrısının geçici olarak hafifletilmesinde. EMA, bunun yalnızca geçici bir önlem olduğunu ve en kısa sürede diş hekimine gidilmesi gerektiğini vurgular.

Bilim ne diyor?

Karanfilin karakteristik kokusu, uçucu yağının büyük kısmını (yaklaşık yüzde 60-90) oluşturan öjenol adlı bileşenden gelir. Öjenolün uyuşturucu (lokal anestezik) etkisi uzun zamandır bilinir ve diş hekimliğinde bazı geçici dolgu malzemelerinde kullanılmıştır. Laboratuvar çalışmalarında öjenolün mikrop çoğalmasını yavaşlatan ve antioksidan etkileri de gözlenmiştir.

Ancak karanfil ya da karanfil çayının insanlarda bir hastalığı önlediğini veya tedavi ettiğini gösteren güçlü çalışmalar yoktur. Karanfil, mutfakta keyifle kullanılacak bir baharattır; diş ağrısında ise yalnızca diş hekimine ulaşana kadar geçici bir rahatlama sağlayabilir.

Mutfakta ve günlük hayatta

Karanfil çok güçlü olduğu için azla başlamak gerekir: bir tencere hoşaf ya da komposto için 2-3 tane, bir tencere pilav için 1-2 tane yeterlidir. Pişirme bittiğinde taneleri çıkarmak, birinin ağzına gelmesini önler. Toz karanfil kurabiye ve keklerde, tarçın ve zencefil ile birlikte kullanılır.

Karanfil çayı için bir fincan kaynamış suya 2-3 tane karanfil koyup ağzını kapatarak 10 dakika bekletin. Tek başına çok keskin olduğu için çoğunlukla ıhlamur, tarçın ve elma kabuğuyla harmanlanır; tarifi için kış çayı sayfamıza bakın. Karanfil, portakal kabuklarıyla birlikte evde hoş kokulu ve doğal temizlik karışımlarına da eklenebilir; örnek olarak portakal kabuğu temizleyici tarifimize göz atın.

Saklama

Bütün karanfil, ağzı sıkı kapalı bir cam kavanozda, serin ve karanlık bir yerde bir yıldan uzun süre kokusunu korur. Toz karanfil ise çabuk bayatlar; ihtiyaç duydukça havanda dövmek en iyisidir. Kavanozu ocağın üstü gibi sıcak ve buharlı yerlerden uzak tutun. Kış mutfağının diğer baharatları için kış aylarında mutfak bitkileri yazımızı okuyabilirsiniz.

Kimler dikkatli olmalı?

Yemeklerdeki karanfil miktarları güvenli kabul edilir. Dikkat edilmesi gereken asıl ürün karanfil yağıdır:

• Çocuklar: ABD'deki Tennessee Zehir Merkezi'ne göre bebek ve küçük çocuklarda 5-10 ml kadar az karanfil yağı bile ciddi zehirlenmeye; bilinç bulanıklığı, nöbet, karaciğer hasarı ve kan pıhtılaşma bozukluklarına yol açabilir. Diş çıkaran bebeklerin diş etine karanfil yağı sürmeyin, şişeyi çocukların ulaşamayacağı yerde saklayın. Yanlışlıkla yutulursa hemen 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi'ni arayın.
• Yetişkinlerde kullanım: EMA, karanfil yağını 18 yaş altında önermez, diş etine temasından kaçınılmasını ve bir haftadan uzun kullanılmamasını belirtir. Yağı asla içmeyin.
• Kanama riski: Öjenolün kan pıhtılaşmasını etkileyebileceği düşünüldüğünden, kan sulandırıcı kullanıyorsanız ya da ameliyat olacaksanız yüksek miktarda karanfil ürünü kullanmadan önce hekiminize danışın.
• Gebelik ve emzirme: Tıbbi kullanımın güvenliği gösterilmemiştir.
• Alerji: Karanfile ya da Peru balsamına alerjisi olanlar kullanmamalıdır.

Uçucu yağların güvenli kullanımıyla ilgili ayrıntılar için uçucu yağları güvenli kullanma yazımızı mutlaka okuyun.