Bitkisel Ürünler ve İlaç Etkileşimi: Sarı Kantaron, Greyfurt, Zerdeçal

Evet, bitkisel ürünler ve bazı gıdalar ilaçlarla etkileşebilir: Kimi ilacın etkisini azaltır, kimi kandaki düzeyini yükseltip yan etkilerini artırır. En bilinen örnekler sarı kantaron, greyfurt, meyan kökü ve kan sulandırıcılarla birlikte kullanılan zerdeçal ile ginkgodur; bu yüzden düzenli ilaç kullanıyorsanız içtiğiniz bitki çaylarını ve aldığınız takviyeleri mutlaka eczacınıza ve hekiminize söyleyin.

“Bitkisel” ya da “doğal” olması bir ürünün her durumda zararsız olduğu anlamına gelmez. Bu yazıda etkileşimlerin nasıl oluştuğunu, somut örnekleri ve kendinizi korumak için atabileceğiniz basit adımları bulacaksınız. Buradaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; ilacınızla ilgili kararı hekiminiz ve eczacınızla birlikte verin.

Bitki-ilaç etkileşimi nasıl olur?

Etkileşimler temelde iki yolla ortaya çıkar:

• İlacın vücuttaki yolculuğunu değiştirmek: Birçok ilaç, karaciğer ve bağırsaktaki enzimlerle parçalanır. Bazı bitkiler bu enzimleri hızlandırır, ilaç çabuk atılır ve etkisi azalır. Bazıları ise enzimleri yavaşlatır; ilaç kanda birikir ve yan etki riski artar.
• Aynı yönde etki göstermek: Kanı sulandıran bir ilaçla, pıhtılaşmayı etkileyebilecek bir bitki birlikte kullanıldığında etkiler toplanabilir ve kanama riski yükselebilir. Benzer şekilde, sakinleştirici ilaçlarla uyku verici bitkilerin birlikte kullanımı da dikkat ister.

Çay, kapsül ve ekstre aynı şey değil

Etkileşim riski, bitkinin hangi formda ve ne kadar kullanıldığına göre değişir. Bir fincan bitki çayı ile aynı bitkinin yoğunlaştırılmış ekstresinden yapılmış bir kapsül arasında miktar farkı çok büyük olabilir. Yemeğe serpilen bir tutam zerdeçal ile günde birkaç tablet kurkumin takviyesi de aynı şey değildir. Bu yüzden eczacınıza yalnızca bitkinin adını değil, hangi formda, ne sıklıkla ve ne kadar süredir kullandığınızı da söyleyin. Etkileşimler bazen ilk günlerde değil, ürün düzenli kullanılmaya başlandıktan bir süre sonra ortaya çıkar.

Sarı kantaron: En çok etkileşime giren bitki

Sarı kantaron (binbirdelik otu), ilaç etkileşimi denince ilk akla gelmesi gereken bitkidir. ABD Ulusal Tamamlayıcı ve Bütünleştirici Sağlık Merkezi (NCCIH), sarı kantaronun hayati önemdeki ilaçlar dahil birçok ilacın etkisini zayıflatabileceğini bildirir. Bunlar arasında şunlar sayılır:

• Doğum kontrol hapları
• Bazı antidepresanlar (örneğin amitriptilin, bupropion)
• Organ nakli sonrası kullanılan siklosporin
• Bazı epilepsi ilaçları (fenitoin, karbamazepin)
• Bazı kalp ilaçları (digoksin, ivabradin)
• Bazı HIV ve kanser ilaçları
• Kan sulandırıcı varfarin
• Bazı kolesterol ilaçları (simvastatin)

NCCIH ayrıca sarı kantaronun bazı antidepresanlar ve serotonini etkileyen diğer ilaçlarla birlikte alındığında ciddi olabilen serotoninle ilişkili yan etkileri artırabileceğini, yüksek dozlarda ya da cilde uygulandığında güneşe karşı ağır cilt reaksiyonlarına yol açabileceğini ve gebelikte güvenli olmayabileceğini belirtir. Doğum kontrol hapı kullanıyorsanız, sarı kantaron çayı ya da takviyesi kullanmadan önce mutlaka danışın; istenmeyen gebelik riski gerçektir.

Greyfurt: Bir bardak meyve suyunun etkisi

Greyfurt bir bitkisel ürün değil, sıradan bir meyvedir; ama ilaç etkileşiminin en iyi bilinen örneklerinden biridir. ABD Gıda ve İlaç Dairesi'ne (FDA) göre greyfurt suyu, ince bağırsaktaki CYP3A4 adlı enzimi baskılar. Bu enzimle parçalanan ilaçlardan daha fazlası kana geçer, kanda daha uzun kalır ve yan etki riski artar. FDA'nın saydığı ilaç grupları şunlardır:

• Bazı kolesterol düşürücü statinler (simvastatin, atorvastatin)
• Bazı tansiyon ilaçları (nifedipin)
• Organ nakli ilaçları (siklosporin)
• Bazı kaygı ilaçları (buspiron)
• Bazı kortikosteroidler (budesonid)
• Bazı kalp ritmi ilaçları (amiodaron)

Antihistaminik feksofenadinde ise durum terstir: Greyfurt suyu emilimi azaltarak ilacın etkisini düşürebilir. FDA, turunç, pomelo ve tangelonun da greyfurt gibi davranabileceğini, bu gruptaki her ilacın etkilenmediğini ve etkinin kişiden kişiye değiştiğini vurgular. Bu yüzden kendi ilacınız için “ne kadar greyfurt güvenli?” sorusunu eczacınıza sorun; meyveli içeceklerin etiketinde greyfurt olup olmadığına da bakın.

Meyan kökü: Tansiyon ve kalp için dikkat

Meyan kökü, meyan şerbeti ve bazı şekerlemelerle sofraya gelir. NCCIH'ye göre meyan kökündeki glisirizin, özellikle yüksek miktarda ya da uzun süre tüketildiğinde düzensiz kalp ritmi ve kalp durması gibi ciddi yan etkilere yol açabilir. Az miktarlar bile yüksek tansiyonu olanlarda, çok tuz tüketenlerde ve kalp ya da böbrek hastalığı olan kişilerde ciddi sorunlarla ilişkilendirilmiştir.

NCCIH, meyan kökünün kortikosteroid ilaçlarla etkileşimini de bildirir. Glisirizin vücutta potasyum kaybına yol açabildiğinden, tansiyon ilacı, idrar söktürücü veya kalp ilacı kullanıyorsanız meyan kökü çayı ve şerbetini düzenli tüketmeden önce hekiminize danışın. Gebelikte yüksek miktarda meyan kökü güvenli kabul edilmez.

Zerdeçal ve ginkgo: Kan sulandırıcı kullananlar dikkat

Ginkgo

NCCIH, ginkgonun varfarin gibi kan sulandırıcı (antikoagülan) ilaç kullananlarda kanama riskini artırabileceğini belirtir. Ginkgonun çiğ ya da kavrulmuş tohumlarının ise zehirli olduğunu, ciddi yan etkilere yol açtığını hatırlatır. Gebelikte, özellikle doğuma yakın kullanımda erken doğum veya fazla kanama riski nedeniyle güvenli olmayabilir.

Zerdeçal

Zerdeçal yemeklerde baharat olarak kullanıldığında genellikle sorun yaratmaz; tartışma, yüksek dozlu zerdeçal ve kurkumin takviyeleri üzerinedir. 2021'de Frontiers in Pharmacology dergisinde yayımlanan bir derleme, laboratuvar ve hayvan çalışmalarına dayanarak zerdeçalın varfarinin kan sulandırıcı etkisini artırabileceğini ve kanamaya yol açabileceğini, bu nedenle birlikte kullanılıyorsa INR değerinin izlenmesi gerektiğini belirtir. NCCIH de emilimi artırılmış kurkumin ürünlerini kullanan bazı kişilerde karaciğer hasarı bildirildiğini; ciltte veya gözde sararma, koyu idrar ya da geçmeyen yorgunluk fark edilirse ürünün hemen bırakılıp hekime başvurulması gerektiğini vurgular.

Kan sulandırıcı ya da aspirin gibi pıhtılaşmayı etkileyen ilaç kullanıyorsanız, ameliyat veya diş çekimi gibi bir girişimden önce kullandığınız tüm bitkisel ürünleri doktorunuza söyleyin.

Özet tablo: Sık görülen etkileşimler

Bu tablo yalnızca en çok bilinen örnekleri içerir; tam bir liste değildir. Listede adı geçmeyen bir bitkinin güvenli olduğu sonucunu çıkarmayın; birçok bitki için insanlarda yapılmış etkileşim çalışması henüz yeterli değildir. Emin olmadığınız her durumda eczacınız en kolay ulaşabileceğiniz uzmandır.

Kimler daha dikkatli olmalı?

• Aynı anda birkaç ilaç kullananlar ve yaşlılar
• Kan sulandırıcı, kalp ritmi, tansiyon veya epilepsi ilacı kullananlar
• Organ nakli olmuş, kanser tedavisi ya da HIV tedavisi gören kişiler
• Hormonal doğum kontrol yöntemi kullanan kadınlar
• Gebe ve emziren kadınlar
• Ameliyat veya diş tedavisi planlanan kişiler

Eczacınıza ve hekiminize ne söylemelisiniz?

1. Bir liste tutun. Kullandığınız ilaçların, vitamin ve takviyelerin, düzenli içtiğiniz bitki çaylarının adını ve miktarını telefonunuza ya da bir kâğıda yazın.
2. Bitki çayını da sayın. “Sadece çay” diye düşünmeyin; günde birkaç fincan içtiğiniz bir bitki çayı da önemlidir. Demleme ölçüleri için bitki çayı demleme rehberimize bakabilirsiniz.
3. Yeni bir ilaç başlarken sorun. Eczacınıza “Bu ilacı alırken greyfurt, sarı kantaron ya da kullandığım bitkisel ürünlerde bir sakınca var mı?” diye sorun.
4. Yeni bir takviye başlamadan önce sorun. Özellikle kapsül, tablet ve ekstre gibi yoğun formlar, çaydan çok daha yüksek miktarlar içerebilir.
5. Ameliyat öncesi söyleyin. Planlanan bir girişim varsa kullandığınız tüm bitkisel ürünleri cerrahınıza ve diş hekiminize bildirin.
6. Belirtilere dikkat edin. Alışılmadık morarma, kanama, çarpıntı, sarılık ya da ilacınızın etkisinin azaldığı hissi olursa ürünü bırakıp hekiminize başvurun.

Sonuç

Bitkiler değerli ama etkisiz değildir; tam da bu yüzden ilaçlarla etkileşebilirler. Sarı kantaron, greyfurt, meyan kökü, ginkgo ve zerdeçal takviyesi bunun en bilinen örnekleridir. Kural basit: Düzenli ilaç kullanıyorsanız, yeni bir bitkisel ürüne başlamadan önce eczacınıza ve hekiminize söyleyin. Bu konuşma birkaç dakika sürer; ama ilacınızın doğru çalışmasını sağlar.