Meyan Kökü

Güneydoğu Anadolu'da ramazan sofralarının ve sokak satıcılarının bakır güğümlerinden doldurulan koyu renkli, serinletici meyan şerbeti, meyan köküyle yapılır. Meyan kökü tatlı ve hoş bir bitkidir; ama şifalı bitkiler arasında tansiyon ve potasyum üzerindeki etkisi nedeniyle en çok dikkat isteyenlerden biridir. Bu yazıda meyan kökünün faydaları ve zararlarını dengeli biçimde anlatıyoruz.

Meyan kökü nedir, nasıl tanınır?

Meyan (Glycyrrhiza glabra), baklagiller familyasından, 1-1,5 metre boylanabilen çok yıllık bir bitkidir. Yaprakları akasyaya benzer şekilde tüysü dizilmiş küçük yaprakçıklardan oluşur. Yazın mor-lila renkli başak çiçekler açar, ardından küçük baklalar oluşur.

Asıl değerli kısmı toprak altındadır: Uzun, dallanarak yayılan, dışı kahverengi, içi sarımsı lifli kökler ve kök sapları. Kökü çiğnediğinizde önce yoğun bir tatlılık, ardından hafif acımsı bir tat hissedilir. Bu tatlılığın kaynağı, şekerden çok daha tatlı olan glisirizin adlı bileşendir.

Anadolu'da ve geleneksel kullanımda meyan kökü

Meyan, Anadolu'da dere kenarlarında ve ovalarda kendiliğinden yetişir; köklerinden geleneksel olarak şerbet yapılır. Meyan şerbeti hazırlamanın geleneksel yolu, kökü bir gece soğuk suda bekletip süzmektir. Kökten koyulaştırılarak elde edilen "meyan balı" da şekerleme ve içeceklerde kullanılır.

Halk arasında meyan kökü geleneksel olarak öksürük, boğaz ağrısı ve mide yanmasında kullanılmıştır. Avrupa İlaç Ajansı (EMA) da meyan kökünü iki geleneksel kullanım için tanımlar: Yanma ve hazımsızlık gibi sindirim şikâyetlerinin giderilmesi ve soğuk algınlığına bağlı öksürükte balgam söktürücü olarak.

Bilim ne diyor?

ABD Ulusal Tamamlayıcı ve Bütünleştirici Sağlık Merkezi (NCCIH), meyan kökünün herhangi bir sağlık sorunu için kullanımını destekleyecek yeterli yüksek kaliteli araştırma bulunmadığını belirtir. Meyanlı ağız gargaralarının aft yaralarında, ameliyat öncesi gargara ya da pastillerin entübasyon sonrası boğaz ağrısında yardımcı olabileceğine dair ön bulgular vardır; ancak bunlar sınırlıdır.

Tansiyon, potasyum ve kalp: Asıl önemli konu

Meyan kökünün risklerinin çoğu glisirizinden kaynaklanır. Glisirizin, vücutta tuz ve su tutulmasına, potasyumun idrarla kaybedilmesine yol açabilir. Bunun sonucunda:

• Tansiyon yükselebilir,
• Ödem (vücutta su toplanması) görülebilir,
• Kandaki potasyum düşebilir,
• Kalp ritim bozuklukları ve ağır vakalarda kalp durması gelişebilir.

EMA monografı, 4 haftayı aşan kullanımda ya da yüksek miktarlarda tüketimde su tutulması, potasyum düşüklüğü, yüksek tansiyon, kalp ritim bozuklukları ve hipertansif ensefalopati vakaları bildirildiğini belirtir. NCCIH ise çok tuzlu beslenenlerde, yüksek tansiyonu ya da kalp-böbrek hastalığı olanlarda küçük miktarların bile ciddi etkilere yol açtığı vakalardan söz eder.

Glisirizini uzaklaştırılmış (DGL) meyan ürünlerinin bu açıdan daha güvenli olabileceği düşünülür; ancak bunları da hekime danışarak kullanmak gerekir.

Mutfakta ve günlük hayatta

Meyan şerbeti, ölçülü içildiğinde sağlıklı yetişkinler için geleneksel bir yaz ve ramazan içeceğidir. Ancak "doğal, nasıl olsa zararsız" diyerek her gün, sürahi sürahi içmek doğru değildir. Meyanlı şekerlemeler, pastiller ve bazı bitki çayı karışımları da glisirizin içerebilir; bunların toplamını düşünmek gerekir.

EMA'nın geleneksel kullanım ölçüsüne göre meyan kökü çayı, 1,5-2 g kıyılmış kökün 150 ml kaynar suda demlenmesi ya da kaynatılmasıyla hazırlanır; yemeklerden sonra bir fincan, günde 2-4 kez içilebilir ve 4 haftadan uzun süre kullanılmaz. Bitki çayı demleme yöntemleri için bitki çayı demleme rehberimize bakabilirsiniz. Tatlılık ihtiyacı için başka seçenekler arıyorsanız doğal tatlandırıcılar yazımız fikir verebilir.

Yetiştirme, toplama ve saklama

Meyan derin köklü, yayılmacı bir bitkidir; bahçeye bir kez girdiğinde kolay kolay çıkmaz. Kökler geleneksel olarak sonbaharda, bitkinin üç-dört yaşından sonra sökülür. Temizlenip parçalara ayrılan kökler gölgede kurutulur ve kuru, havadar bir yerde saklanır.

Kimler dikkatli olmalı?

EMA monografına göre meyan kökü şu kişilerde önerilmez:

• Yüksek tansiyonu, kalp-damar, böbrek ya da karaciğer hastalığı olanlar ve potasyumu düşük olanlar.
• Bazı ilaçları kullananlar: İdrar söktürücüler, digoksin gibi kalp ilaçları, kortikosteroidler (kortizon), uyarıcı müshiller ve elektrolit dengesini bozabilecek diğer ilaçlarla birlikte kullanılmamalıdır. Meyan, tansiyon ilaçlarının etkisini de azaltabilir; bazı ilaçların karaciğerde parçalanmasını etkileyebilir.
• Gebeler, emzirenler ve korunmayan doğurganlık çağındaki kadınlar. NCCIH, gebelikte yüksek miktarda meyan tüketiminin erken doğum riskini artırabileceğini belirtir.
• 18 yaş altındakiler.

Meyan tüketirken kas güçsüzlüğü, çarpıntı, ödem ya da baş ağrısı fark ederseniz hemen bırakın ve hekime başvurun. İlaç kullanıyorsanız meyanlı herhangi bir ürüne başlamadan önce hekiminize veya eczacınıza danışın. Konunun genel çerçevesi için bitkisel ürünler ve ilaç etkileşimi yazımızı okuyabilirsiniz.