Zencefil

Kış gelince mutfaklarda limonun ve balın yanına bir parça taze zencefil de eklenir. Bir dilimi bile çayın tadını değiştirir; dilin ucunda o tanıdık yakıcı sıcaklığı bırakır. Zencefil artık Türk mutfağında da yerini almış, çorbalardan kurabiyelere kadar pek çok tarife girmiştir. Bu sayfada zencefili tanımayı, zencefil çayının nasıl yapıldığını, bilimin ne dediğini ve kimlerin dikkatli olması gerektiğini anlatıyoruz.

Zencefil nedir, nasıl tanınır?

Zencefil (Zingiber officinale), Asya'nın sıcak bölgelerine özgü, 60-100 cm boylanan, kamışa benzer saplı ve uzun mızrak biçimli yapraklı çok yıllık bir bitkidir. Kullanılan kısmı kök sanılan, toprak altında yatay büyüyen boğumlu kök saptır (rizom). Dışı ince, açık kahverengi bir kabukla kaplıdır; içi açık sarı, lifli ve suludur.

Zerdeçal ile aynı aileden (zencefilgiller) olduğu için kök sapları birbirine benzer; ancak zerdeçalın içi koyu turuncu, zencefilinki ise açık sarıdır. Pazardan alırken kabuğu gergin, parlak ve kırıldığında taze kokan parçaları seçin; buruşmuş, yumuşamış olanlar bayatlamıştır.

Geleneksel kullanımda zencefil

Zencefil, Çin ve Hint geleneklerinde binlerce yıldır hazımsızlık, mide rahatsızlığı, soğuk algınlığı ve gripte kullanılmıştır. Osmanlı mutfağında da macunlarda ve şerbetlerde yer alan bir baharattı. Bugün Türkiye'de en çok kış aylarında, soğuk algınlığı dönemlerinde limon ve balla içilen bir çay olarak bilinir.

Avrupa İlaç Ajansı (EMA), toz zencefil kök sapını taşıt tutmasına bağlı bulantı ve kusmanın önlenmesinde yerleşik kullanım (bilimsel literatüre dayanan) olarak tanır. Bunun yanında hafif sindirim kramplarında, şişkinlikte, geçici iştahsızlıkta, hafif eklem ağrılarında ve soğuk algınlığı belirtilerinde geleneksel bitkisel ürün olarak tanımlar. EMA bu ürünleri, taşıt tutması dışındaki kullanımlarda 18 yaş altı için önermez.

Bilim ne diyor?

NCCIH'in derlediği araştırmalara göre:

• Gebelik bulantısı: Zencefilin gebelikteki bulantı ve kusmada yardımcı olabileceğine dair bulgular vardır; çalışmaların çoğu yiyecek değil takviye ile yapılmıştır.
• Adet sancısı: Zencefil takviyeleri ağrının şiddetini azaltabilir.
• Diz kireçlenmesi: Ağızdan alınan takviyeler belirtilere yardımcı olabilir, ancak araştırmaların önemli bir kısmı düşük kalitededir.
• Kemoterapi ve ameliyat sonrası bulantı: Standart tedaviye ek fayda sağlayıp sağlamadığı belirsizdir.
• Taşıt tutması: Çalışmaların çoğu fayda göstermemiştir.

Yani zencefil bazı durumlarda umut verici bulgular sunan, mutfakta keyifle kullanılan bir baharattır; ama bir ilacın yerine geçmez. Süren bulantı, ağrı ya da sindirim şikâyetlerinde hekiminize başvurun.

Zencefil çayı nasıl yapılır?

1. Bir parmak boyu taze zencefili soyun (kabuğu ince olduğu için bir kaşığın kenarıyla kazıyabilirsiniz).
2. 2-3 ince dilim kesip büyük bir fincana koyun ve üzerine kaynamış su dökün.
3. Ağzını kapatıp 10 dakika bekletin. Limon ve bal ekleyerek için.

Daha yoğun bir tat isterseniz dilimleri birkaç dakika kaynatabilirsiniz. Kurutulmuş toz zencefil kullanacaksanız bir fincan için çeyrek çay kaşığı yeterlidir. Kış harmanı için kış çayı tarifimize bakın; tarçın ve karanfil ile iyi anlaşır.

Mutfakta ve günlük hayatta

Rendelenmiş taze zencefil mercimek ve sebze çorbalarına, tavuk ve sebze sotelerine, salata soslarına canlılık katar. Toz zencefil kurabiye, kek ve kış tatlılarının baharatıdır. Yazın naneli ev limonatasına eklenen birkaç ince dilim, içeceğe hoş bir yakıcılık verir. Kış mutfağının diğer baharatları için kış aylarında mutfak bitkileri yazımızı okuyabilirsiniz.

Yetiştirme ve saklama

Marketten aldığınız, üzerinde göz (filiz ucu) bulunan taze bir parçayı ilkbaharda geniş bir saksıya, gözleri yukarı bakacak şekilde 2-3 cm derine gömerek zencefil yetiştirmeyi deneyebilirsiniz. Sıcak, aydınlık ama doğrudan öğle güneşi almayan bir yer ve sürekli hafif nemli toprak ister. Yapraklar sonbaharda sararmaya başladığında kök sapları hasat edilir.

Taze zencefil kabuğuyla, kâğıt havluya sarılı olarak buzdolabında 2-3 hafta dayanır. Soyup rendeleyerek küçük porsiyonlar hâlinde dondurmak, kışın pratik bir çözümdür.

Kimler dikkatli olmalı?

• Gebelik ve emzirme: EMA, gebelikte zararlı etki gösterilmemiş olsa da tedbir olarak tıbbi kullanımdan kaçınılmasını, emzirmede de kullanılmamasını önerir. Gebelik bulantısı için zencefil takviyesi düşünüyorsanız önce doktorunuza danışın.
• İlaç kullananlar: Kan sulandırıcı, şeker ya da tansiyon ilacı kullanıyorsanız takviye almadan önce hekiminize veya eczacınıza danışın. Ayrıntılar için bitkisel ürünler ve ilaç etkileşimi yazımıza bakın.
• Mide ve safra: Zencefil mide yanması, ishal ve ağız-boğaz tahrişi yapabilir; reflüsü olanlar dikkatli olmalıdır.
• Çocuklar: EMA, zencefilli tıbbi ürünleri taşıt tutmasında 6 yaş altı, diğer kullanımlarda 18 yaş altı için önermez; yemeklerdeki miktarlar bunun dışındadır.