Alıç

Sonbaharda köy yollarında, dikenli dalları kırmızı ya da sarı küçük meyvelerle dolu ağaççıklar görürsünüz; çocukların ağzı ekşiyerek topladığı bu meyveler alıçtır. İlkbaharda ise aynı ağaçlar beyaz çiçeklerle örtülür. Alıç, Anadolu'da hem meyvesiyle hem de çiçekli dallarından yapılan çayıyla bilinir. Bu sayfada alıcı tanımayı, toplamayı, kullanmayı ve özellikle kalp ilacı kullananlar için önemli uyarıları bulacaksınız.

Alıç nedir, nasıl tanınır?

Alıç, gülgiller (Rosaceae) ailesinden, Crataegus cinsine ait, 2-8 metre boylanan dikenli çalı ve küçük ağaçların ortak adıdır. Yaprakları derin loblu, kenarları dişlidir. Nisan-mayıs aylarında dalların ucunda, beş taç yapraklı, beyaz ya da açık pembe çiçeklerden oluşan küçük demetler açar.

Meyveleri küçük elmayı andırır; içinde bir ya da birkaç sert çekirdek bulunur. Türkiye'de birçok alıç türü yetişir. Tek çekirdekli kırmızı meyveli Crataegus monogyna, tüylü yapraklı ve turuncu-kırmızı meyveli doğu alıcı (C. orientalis) ve iri, sarı meyveli C. azarolus en bilinenlerdir. Sarı alıç, bazı yörelerde pazarda da satılır.

Anadolu'da ve geleneksel kullanımda alıç

Anadolu'da alıç meyvesi taze yenir, kurutulur, pekmezi ve marmelatı yapılır. Çiçekli dallarından demlenen çay, halk arasında kalbe ve sinirlere iyi geldiğine inanılan bir içecektir. Avrupa'da da alıç, yüzyıllardır kalp ve dolaşım şikâyetlerinde kullanılan bitkilerdendir.

Avrupa İlaç Ajansı (EMA), alıcın yapraklı ve çiçekli dallarını iki amaçla geleneksel bitkisel ürün olarak tanımlar: ciddi bir kalp hastalığı hekim tarafından dışlandıktan sonra, hafif kaygıya bağlı çarpıntı gibi geçici sinirsel kalp şikâyetlerinin rahatlatılması ve hafif zihinsel stres belirtilerinin hafifletilmesi ile uykuya yardım. Bu tanım uzun kullanım geçmişine dayanır.

Bilim ne diyor?

NCCIH'e göre alıç üzerine en çok çalışılan konu kalp yetmezliğidir, ancak sonuçlar çelişkilidir. Bir çalışmada belirli bir alıç preparatı kullanan kalp yetmezliği hastalarında hastalığın erken ilerlediği gözlenmiş; nedeni net olmasa da ilaç etkileşimleri olası açıklamalardan biri olarak düşünülmüştür.

Kalp hastalığı, göğüs ağrısı (anjina), ritim bozukluğu ya da damar sertliği için alıcın etkisine dair kanıt yetersizdir. Kilo vermeye yardım ettiğine dair kanıt yoktur, kaygı üzerindeki etkisi de belirsizdir. Ayrıca 16 haftadan uzun kullanımın güvenliği araştırılmamıştır.

Bu yüzden alıç, bir kalp ilacının yerine asla konmamalıdır. Kalple ilgili her şikâyet önce bir hekim tarafından değerlendirilmelidir.

Mutfakta ve günlük hayatta

Alıç meyvesi, olgunlaşıp hafif yumuşadığında taze yenir; tadı mayhoş ve unludur. Çekirdekleri sert ve iri olduğu için yutulmamalıdır. Meyveler suyla pişirilip ezilerek süzgeçten geçirildiğinde, pekmez ya da marmelat yapımına uygun bir püre elde edilir.

Çay için bir fincan kaynamış suya bir tatlı kaşığı kuru çiçekli dal koyup 10 dakika demleyin. Hafif ve yumuşak bir tadı vardır; melisa ya da ıhlamur ile harmanlanabilir. Ancak kalp ilacı kullanıyorsanız alıç çayını düzenli içmeden önce mutlaka hekiminize danışın.

Toplama, kurutma ve saklama

• Çiçekli dallar: İlkbaharda, çiçekler yeni açtığında, kuru bir günde makasla 10-15 cm'lik dal uçları kesilir. Gölge ve havadar bir yerde ince serilerek kurutulur.
• Meyveler: Eylül-ekim aylarında, renkleri tam döndüğünde toplanır. Taze tüketilmeyecekse ikiye bölünüp gölgede ya da düşük ısıda kurutulur.
• Saklama: Kurutulmuş çiçek ve meyveler ağzı kapalı kavanozlarda, serin ve karanlık bir yerde saklanır.

Toplama mevsimleri için mevsim takvimimize, doğadan toplamanın incelikleri için şifalı bitki toplama ve kurutma rehberimize bakabilirsiniz. Sonbaharın diğer kışlıkları için kışlık hazırlığı geleneği yazımız da ilginizi çekebilir; aynı mevsimde toplanan kuşburnu ile birlikte kurutulabilir.

Kimler dikkatli olmalı?

• Kalp ilacı kullananlar: Digoksin, beta bloker, tansiyon ilaçları ya da diğer kalp ilaçlarını kullanıyorsanız alıç ürünlerini hekiminize danışmadan kullanmayın. Ayrıntılar için bitkisel ürünler ve ilaç etkileşimi yazımızı okuyun.
• Uyarı belirtileri: EMA, ayak bileklerinde ya da bacaklarda şişlik, kollara, karnın üst kısmına veya boyna yayılan göğüs ağrısı ya da nefes darlığı olursa derhal hekime başvurulmasını vurgular.
• Gebelik ve emzirme: Güvenliği gösterilmediği için tıbbi kullanım önerilmez.
• Çocuklar: Çarpıntı şikâyeti için 18 yaş altında, stres ve uyku için 12 yaş altında kullanım önerilmez.
• Yan etkiler: Baş dönmesi, bulantı, kusma, ishal ve kas ağrısı görülebilir.
• Tejokot ürünleri: ABD Gıda ve İlaç Dairesi, “tejocote kökü” (Meksika alıcı) adıyla satılan bazı takviyelerin yerine son derece zehirli sarı zakkum içerdiğini tespit etmiştir. Bu tür ürünleri kullanmayın.