Dağ Çayı

Yaylaya çıkanların dönüşte yanında getirdiği, demlendiğinde mutfağı hoş bir kokuyla dolduran sarı çiçekli dallar… Anadolu'da dağ çayı, yayla çayı, Kazdağı çayı gibi pek çok adla bilinen bu bitkiler, kış akşamlarının en sevilen sıcak içeceklerindendir. Bu yazıda dağ çayı nedir, adaçayından farkı ne, nasıl demlenir ve bilim ne diyor, birlikte bakıyoruz.

Dağ çayı nedir, nasıl tanınır?

Dağ çayı, ballıbabagiller familyasından Sideritis cinsine ait türlerin ortak adıdır. Tek bir bitki değil, birbirine benzeyen pek çok türü kapsar. Çoğu 20-50 cm boylanan, çok yıllık, tabanı odunsu bitkilerdir.

Gövde ve yaprakları sık, yumuşak tüylerle kaplıdır; bu yüzden uzaktan gümüşi-yeşil ya da keçe gibi görünür. Yaz aylarında gövde ucunda, kat kat dizilmiş çiçek halkalarından oluşan başaklar oluşur. Çiçekler çoğu türde küçük ve sarıdır, çevresindeki yeşil-sarı brakteler başağa kendine özgü görünümünü verir.

Gazi Üniversitesi'nde yapılan bir doktora çalışmasına göre Türkiye'de 55 Sideritis taksonu bulunur ve bunların yaklaşık yüzde 78'i endemiktir, yani dünyada yalnızca ülkemizde yetişir. Aynı çalışma, endemik türlerin çoğunun Anadolu'da çay ve halk ilacı olarak kullanıldığını belirtir.

Adaçayıyla karıştırmayın

Bazı yörelerde dağ çayına da "adaçayı" denir. Ancak gerçek adaçayı Salvia cinsindendir; yaprakları daha geniş, kokusu daha keskin ve tadı daha acıdır. Dağ çayı ise daha yumuşak ve çiçeksi bir tada sahiptir.

Anadolu'da ve geleneksel kullanımda dağ çayı

Toroslar'dan Kaz Dağları'na kadar pek çok yörede dağ çayı, yazın yaylada toplanıp kışın demlenen bir ev çayıdır. Halk arasında soğuk algınlığı, öksürük, boğaz ağrısı ve mide rahatsızlıklarında içilir. Kaz Dağları'nda yetişen Sideritis trojana, "Kazdağı çayı" adıyla bilinir ve yöre halkı tarafından çay olarak kullanılır.

Benzer bir gelenek Yunanistan ve Balkanlar'da da vardır; orada da dağ çayı en sevilen bitki çaylarındandır.

Bilim ne diyor?

Avrupa İlaç Ajansı'nın bitkisel ürünler komitesi (HMPC), bazı Sideritis türlerini (S. scardica, S. clandestina, S. raeseri ve S. syriaca) geleneksel bitkisel ürün olarak değerlendirmiştir. Buna göre bu türlerden hazırlanan çaylar şu durumlarda kullanılabilir:

• Soğuk algınlığına bağlı öksürüğün giderilmesi,
• Hafif mide ve bağırsak rahatsızlıklarının giderilmesi.

Bu değerlendirme klinik çalışmalara değil, uzun süreli kullanım geçmişine dayanır ve yalnızca yetişkinler için geçerlidir. Türkiye'deki endemik türlerin önemli bir kısmı bu listede yer almaz; bu türler üzerine yapılan çalışmalar ise çoğunlukla bitkilerin kimyasal içeriği ve laboratuvar ortamındaki antioksidan özellikleri üzerinedir. İnsanlarda yapılmış güçlü çalışma sınırlıdır.

Günlük hayatta: Dağ çayı nasıl demlenir?

1. Bir-iki kuru dalı, yaklaşık bir tatlı kaşığı kadarını, demliğe ya da fincana koyun.
2. Üzerine bir su bardağı kaynamış su dökün.
3. Kapağını kapatıp 5-10 dakika demlendirin, süzün.

Uzun süre kaynatmak yerine demlemek aromayı korur. İsteğe göre bir dilim limon ya da bir tatlı kaşığı bal ekleyebilirsiniz. Ihlamur, kuşburnu ve tarçınla birlikte hazırlanan kış çayı karışımlarına da çok yakışır. Bitki çaylarını demleme üzerine genel bilgiler için bitki çayı demleme rehberimize bakabilirsiniz.

Toplama, kurutma ve saklama

Dağ çayı, çiçeklerin açtığı haziran-ağustos aylarında toplanır. Ancak türlerin çoğunun yayılış alanı dardır; bazıları yalnızca birkaç dağda yetişir ve aşırı toplama baskısı altındadır. Bu nedenle:

• Bitkiyi kökünden sökmeyin; dal uçlarını makasla kesin.
• Bir öbeğin tamamını değil, küçük bir kısmını alın.
• Koruma altındaki alanlarda toplama kurallarına uyun.
• Mümkünse kontrollü yetiştirilen ürünleri tercih edin.

Toplanan dallar demet hâlinde, gölgede ve havadar bir yerde asılarak kurutulur. Kuruyan dallar kâğıt torbada ya da kavanozda, serin ve karanlık bir yerde bir yıl kadar saklanır. Ayrıntılar için şifalı bitki toplama ve kurutma yazımıza bakın. Yayla yürüyüşlerini daha keyifli kılmak için de doğada vakit geçirmek üzerine yazımıza göz atabilirsiniz.

Aktardan dağ çayı alırken dalların yeşilimsi-gümüşi rengini korumuş, kokusunun canlı olmasına dikkat edin. Sararmış, tozlanmış ya da kokusu kaybolmuş ürünler uzun süre bekletilmiş olabilir. Yöresel türlerin aroması birbirinden farklıdır; farklı yörelerin dağ çaylarını denemek de ayrı bir keyiftir.

Kimler dikkatli olmalı?

• Çocuklar: EMA, ilaç amaçlı kullanımı yetişkinlerle sınırlar.
• Uzun süren şikâyetler: Öksürük bir haftadan, mide-bağırsak şikâyeti iki haftadan uzun sürerse ya da ateş, nefes darlığı, kanlı balgam eşlik ederse hekime başvurun.
• Gebeler ve emzirenler: Güvenliğine dair yeterli veri yoktur.
• Alerjisi olanlar: Nane, kekik ve adaçayı gibi ballıbabagillere alerjiniz varsa dikkatli olun.