Ekinezya

Yaz ortasında bir bahçede, ortasında turuncu-kahverengi dikenli bir koni taşıyan, taç yaprakları aşağı sarkan mor-pembe çiçekler görürseniz, onlar ekinezyadır. Hem arıların sevdiği bir süs bitkisi hem de soğuk algınlığı mevsiminde adı en çok geçen bitkilerden biridir. Bu sayfada ekinezyanın ne olduğunu, bilimin soğuk algınlığı için ne dediğini, nasıl kullanıldığını ve özellikle kimlerin kullanmaması gerektiğini anlatıyoruz.

Ekinezya nedir, nasıl tanınır?

Ekinezya, papatyagiller (Asteraceae) ailesinden, Kuzey Amerika'nın doğusuna özgü, 60-120 cm boylanan çok yıllık bir bitkidir. Adı, Yunanca kirpi anlamına gelen kelimeden gelir; çiçeğin ortasındaki sert ve dikenli koni gerçekten bir kirpiyi andırır. Taç yaprakları mor, pembe ya da beyaz olabilir ve çoğunlukla aşağı doğru sarkar.

Tıbbi amaçla kullanılan üç tür vardır: en yaygın olan mor ekinezya (Echinacea purpurea), dar yapraklı ekinezya (E. angustifolia) ve soluk ekinezya (E. pallida). Ürünlerde bazen çiçekli toprak üstü kısımlar, bazen kökler kullanılır; bu nedenle iki ürün birbirinden oldukça farklı olabilir.

Geleneksel kullanımda ekinezya

Kuzey Amerika yerlileri ekinezyayı solunum yolu enfeksiyonlarında, diş ağrısında ve yılan sokmalarında kullanmıştır. Bugün Avrupa ve Amerika'da daha çok soğuk algınlığına karşı, bağışıklık sistemini desteklediği düşüncesiyle kullanılan bir takviyedir. Türkiye'de ise daha yeni tanınan, eczane ve aktarlarda şurup ve tablet olarak satılan bir bitkidir.

Avrupa İlaç Ajansı (EMA), mor ekinezyanın taze toprak üstü kısımlarından sıkılan suyu, soğuk algınlığının kısa süreli önlenmesi ve tedavisi için yerleşik kullanım (bilimsel literatüre dayalı) olarak tanımlar. Aynı bitkiden yapılan merhemleri ise küçük yüzeysel yaralar için geleneksel bitkisel ürün olarak kabul eder.

Bilim ne diyor?

NCCIH'in özetine göre:

• Ekinezya soğuk algınlığına yakalanma olasılığını biraz azaltabilir.
• Soğuk algınlığının süresini kısaltıp kısaltmadığı belirsizdir.
• Çocuklarda solunum yolu enfeksiyonlarını azaltabileceğine dair bir çalışma vardır, ancak kanıt bir faydayı doğrulayacak kadar net değildir.
• Egzama ve diğer kullanımlar için çok daha az araştırma yapılmıştır ve etkisi belirsizdir.

Ürünler arasında tür, bitki kısmı ve hazırlama biçimi bakımından büyük farklar olduğu için çalışma sonuçlarını genellemek zordur. Ekinezya, aşı, dengeli beslenme ve iyi uyku gibi temel önlemlerin yerine geçmez.

Ekinezya nasıl kullanılır?

Ekinezya Türkiye'de çoğunlukla hazır ürün olarak, şurup, damla ya da tablet biçiminde satılır. Bu ürünleri kullanacaksanız:

• Etiketinde tür adı, bitki kısmı ve miktarı açıkça yazan, güvenilir kaynaktan alınmış ürünleri seçin.
• Prospektüsteki dozu aşmayın; EMA'ya göre tedaviye soğuk algınlığının ilk belirtilerinde başlanır ve en fazla 10 gün kullanılır.
• Kendi bahçenizdeki bitkiden çay yapmak isterseniz, bir fincan kaynamış suya 1-2 g kuru çiçekli dal ya da kök koyup 10 dakika demleyin. Çayın içeriği hazır ürünlerden farklı olacağı için etkisinin de farklı olabileceğini unutmayın.

Demleme hakkında genel bilgiler için bitki çayı demleme rehberimize göz atabilirsiniz. Kış aylarında sofranızı destekleyecek bitkiler için kış aylarında mutfak bitkileri yazımız ve kuşburnu sayfamız da ilginizi çekebilir.

Bahçede ekinezya

Ekinezya, bakımı kolay ve uzun ömürlü bir bahçe bitkisidir. Güneşli bir yer ve süzek toprak ister; kuraklığa dayanıklıdır. İlkbaharda tohumdan ya da kök ayırarak çoğaltılır. Temmuzdan sonbahara kadar açan çiçekleri arıları ve kelebekleri çeker; kuruyan tohum başları ise kışın kuşlara yem olur. Solan çiçekleri düzenli kesmek, bitkinin daha uzun süre çiçek açmasını sağlar. Saksıda yetiştirecekseniz derin ve dibi delikli bir saksı seçin.

Kimler dikkatli olmalı?

• Papatyagil alerjisi: Ekinezya papatya, kanarya otu ve kasımpatı ile akrabadır. Bu bitkilere alerjisi olanlar kullanmamalıdır. NCCIH ve EMA, bazen ağır seyredebilen alerjik reaksiyonlar bildirildiğini belirtir. Astım, egzama, saman nezlesi gibi alerjik yatkınlığı olanlar önce hekimine danışmalıdır.
• Bağışıklık sistemi hastalıkları: EMA, otoimmün hastalıklarda, bağışıklık yetmezliğinde, bağışıklığı baskılayan ilaç kullananlarda ve beyaz kan hücresi hastalıklarında kullanımını önermez.
• Çocuklar: 12 yaş altında önerilmez. Bir çalışmada bazı çocuklarda döküntü görülmüştür.
• Gebelik ve emzirme: Sınırlı veriler gebelikte zararlı bir etki göstermemiş olsa da EMA, yalnızca hekim önerisiyle kullanılmasını önerir. Emziren annelerin ekinezyalı ürünleri göğse sürmemesi gerekir.
• İlaçlar: Karaciğerde işlenen ilaçlarla etkileşim konusunda çelişkili veriler vardır. Düzenli ilaç kullanıyorsanız bitkisel ürünler ve ilaç etkileşimi yazımızı okuyun ve eczacınıza danışın.