Ebegümeci

Baharın ilk sıcak günlerinde tarla kenarlarında, bahçe duvarlarının dibinde yuvarlak yapraklarıyla kendini gösteren ebegümeci, Anadolu'nun en sevilen yabani otlarından biridir. Kimi yörede yemeği, kimi yörede sarması, kiminde de çayı yapılır. Bu yazıda ebegümeci nasıl tanınır, ne zaman toplanır, mutfakta nasıl kullanılır ve nelere dikkat etmek gerekir, birlikte bakalım.

Ebegümeci nedir, nasıl tanınır?

Türkiye'de ebegümeci adıyla toplanan bitkiler başlıca iki türdür: Daha iri ve dik büyüyen Malva sylvestris ile yere yayılan, daha küçük yapraklı Malva neglecta. İkisi de ebegümecigiller familyasındandır.

Yaprakları uzun saplı, yuvarlak ya da böbrek biçimli, kenarları hafif dilimli ve dişlidir. Yaprak yüzeyinde ince tüyler bulunur. Çiçekleri beş taç yapraklı, pembe-mor ya da açık leylak rengindedir ve üzerinde koyu damarlar görülür. Meyvesi, küçük bir düğme ya da "simit" gibi dizili tohumlardan oluşur; çocukların "ekmekçik" diye yediği kısım budur.

Anadolu'da ve geleneksel kullanımda ebegümeci

Ebegümeci, Anadolu mutfağında ilkbaharın müjdecisidir. Hıdırellez döneminde toplanan yabani otlar arasında önemli bir yeri vardır; bu geleneklere Hıdırellez ve bahar gelenekleri yazımızda değiniyoruz. Yaprakları kavrulur, bulgurla pişirilir, sarma yapılır ya da gözleme içine konur.

Halk arasında ebegümeci çayı geleneksel olarak boğaz tahrişinde, kuru öksürükte ve mide rahatsızlıklarında içilir. Yapraklar haşlanıp ılık olarak ciltte kompres şeklinde de kullanılmıştır. Doğu Anadolu'da bitkinin meyvesinin de halk ilacı olarak kullanıldığı bilinir.

Bilim ne diyor?

Ebegümecinin geleneksel kullanımları büyük ölçüde yapraklarındaki müsilajdan, yani suyla birleşince jel benzeri bir kıvam oluşturan yumuşatıcı maddelerden kaynaklanır. Bu tabaka ağız ve boğaz yüzeyini kaplayarak tahrişi yatıştırır.

Avrupa İlaç Ajansı'nın bitkisel ürünler komitesi, ebegümeci yaprağını şu durumlar için geleneksel bitkisel ürün olarak değerlendirmiştir:

• Kuru öksürükle birlikte görülen ağız veya boğaz tahrişi,
• Hafif mide ve bağırsak rahatsızlıkları.

Bu değerlendirme klinik çalışmalara değil, en az 30 yıllık kullanım geçmişine dayanır. Komite, değerlendirme sırasında bildirilmiş bir yan etki olmadığını not etmiştir. Laboratuvar çalışmalarında bitkinin antioksidan özellikleri üzerine bulgular olsa da insanlarda yapılmış güçlü çalışma azdır.

Mutfakta ve günlük hayatta

Ebegümeci, ıspanak gibi pişirilen yumuşak bir yeşilliktir. Birkaç öneri:

• Ebegümeci kavurması: Zeytinyağında soğanı kavurun, iri doğranmış yaprakları ekleyip sönene kadar çevirin. İsterseniz bir avuç bulgur ve biraz su ekleyip pişirin.
• Gözleme: Diğer yeşilliklerle karıştırıp yeşillikli gözleme içine koyabilirsiniz.
• Çorba: Isırgan çorbası gibi ebegümeciyle de yoğurtlu, hafif bir çorba yapılabilir.
• Çay: 1-2 tatlı kaşığı kurutulmuş yaprak veya çiçeği bir su bardağı kaynamış suda kapağı kapalı 10 dakika demleyin. Ilıkken yudum yudum için.

Ebegümeci sarması

Bazı yörelerde iri ebegümeci yaprakları asma yaprağı gibi sarma yapılır. Yapraklar sıcak suda birkaç saniye bekletilerek yumuşatılır, saplı kısmı kesilir. İçine soğan, pirinç ya da bulgur, salça ve kuru nane ile hazırlanan iç konur, küçük sarmalar sarılır. Tencereye dizilen sarmaların üzerine biraz su ve zeytinyağı eklenip kısık ateşte pişirilir. Ebegümeci yaprağı asma yaprağından daha yumuşak olduğundan pişme süresi kısadır.

Mevsiminde toplanan yabani otların sofraya katkısını mevsiminde beslenmek yazımızda daha ayrıntılı ele alıyoruz.

Yetiştirme, toplama ve saklama

Ebegümeci kendiliğinden yetişir ve bahçede kolayca yayılır. Yemeklik yapraklar en körpe hâlini mart-mayıs aylarında alır. Çiçekler yaz başından itibaren açar ve çay için toplanabilir.

Ebegümeci azotlu, gübreli toprakları sever. Bu nedenle yol kenarlarında, sanayi alanlarına yakın yerlerde veya ilaçlanmış tarlaların çevresinde yetişenleri toplamayın. Temiz bir alandan, yaprakları tek tek ayıklayarak toplayın; sararmış ve paslı lekeli yaprakları ayırın.

Taze yaprak buzdolabında bir-iki gün dayanır. Çaylık yaprak ve çiçekler gölgede ince bir tabaka hâlinde kurutulup kavanozda saklanır. Ayrıntılar için şifalı bitki toplama ve kurutma yazımıza bakabilirsiniz.

Kurutulmuş ebegümeci çiçekleri, demlendiğinde suya hafif mor-mavi bir renk verir; limon damlatıldığında renk pembeye döner.

Kimler dikkatli olmalı?

Ebegümeci yemek olarak yüzyıllardır tüketilen, genel olarak güvenli kabul edilen bir bitkidir. Yine de:

• Çocuklar: EMA, ilaç amaçlı kullanımını 12 yaş üstüyle sınırlar. Yemekteki miktar bundan farklıdır.
• Uzun süren şikâyetler: Boğaz tahrişi bir haftadan, mide şikâyeti iki haftadan uzun sürerse ya da ateş, nefes darlığı eşlik ederse hekime başvurun.
• İlaç kullananlar: Müsilajlı bitkiler başka ilaçların emilimini yavaşlatabilir; ilaçla aranıza en az yarım-bir saat koymak akıllıca olur. Emin değilseniz eczacınıza danışın.
• Gebelik ve emzirme: Yemekteki miktarlar dışında çay ve ekstre kullanımı için yeterli veri yoktur.