Plastiksiz Ev: Plastik Kullanımını Oda Oda Azaltma Rehberi

Plastiksiz ev, plastiği bir gecede evden çıkarmak değil; özellikle tek kullanımlık plastikleri azaltıp yerine uzun ömürlü, onarılabilir ve geri dönüşümü kolay malzemeleri koymaktır. Plastik kullanımını azaltmaya oda oda, en çok çöp çıkan noktalardan başlamak hem daha kolay hem de daha kalıcıdır. Bu rehberde önce sorunun büyüklüğüne, sonra mutfak, banyo, çamaşır ve alışverişte uygulanabilir alternatiflere bakıyoruz.

Plastik atık neden bu kadar büyük bir sorun?

Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü'nün (OECD) Küresel Plastik Görünümü raporuna göre 2019 yılında dünyada 353 milyon ton plastik atık oluştu; bu miktar 2000 yılının iki katından fazla. Bu atığın yalnızca yüzde 9'u geri dönüştürülebildi. Yaklaşık yüzde 19'u yakıldı, yüzde 50'si düzenli depolama alanlarına gitti, yüzde 22'si ise kontrolsüz döküm sahalarına, açıkta yakmaya ya da doğaya karıştı.

Raporun dikkat çeken bir başka bulgusu, plastik atığın neredeyse üçte ikisinin ömrü beş yıldan kısa ürünlerden gelmesi. Ambalaj tek başına plastik atığın yüzde 40'ını oluşturuyor. Yani evde plastiği azaltmanın en hızlı yolu, kısa ömürlü ambalajı ve tek kullanımlık ürünleri hedeflemek.

Avrupa Komisyonu'nun verilerine göre Avrupa plajlarında bulunan deniz çöplerinin yarısı tek kullanımlık plastik ürünlerden oluşuyor. Bu nedenle Avrupa Birliği, 3 Temmuz 2021'den itibaren köpük polistiren yiyecek-içecek kapları gibi bazı tek kullanımlık ürünleri piyasadan kaldırdı. Türkiye'de de 2017'de başlayan Sıfır Atık Projesi ve market poşetlerinin ücretli hâle getirilmesi aynı yönde atılmış adımlar.

Önce bir “plastik sayımı” yapın

Değişikliğe başlamadan önce bir hafta boyunca çöpe giden plastikleri gözlemleyin. Çoğu evde tablo benzerdir: poşetler, içecek şişeleri, streç film, yoğurt ve deterjan kapları, tek kullanımlık bulaşık süngerleri. Bu sayım size nereden başlayacağınızı gösterir.

1. Bir hafta boyunca plastik atığı ayrı bir torbada toplayın.
2. Hafta sonunda içeriği türlerine göre gruplayın: poşet, şişe, ambalaj, kap, diğer.
3. En kalabalık iki grubu seçin ve yalnızca onlar için alternatif bulun.
4. Bir ay sonra sayımı tekrarlayın ve bir sonraki iki gruba geçin.

Elinizdeki sağlam plastik kapları atmayın. Var olan bir ürünü ömrü boyunca kullanmak, yerine yenisini üretmekten her zaman daha az kaynak harcar.

Mutfakta plastiği azaltmak

Mutfak, evin en çok ambalaj atığı çıkaran yeridir. Burada küçük değişiklikler büyük fark yaratır:

• Saklama: Streç film yerine kapaklı cam kaplar, kavanozlar ya da bir kabın üstüne ters kapatılmış tabak kullanın. Boşalan reçel ve salça kavanozları bakliyat, baharat ve kuruyemiş için idealdir.
• Isıtma: Yemeği cam, porselen veya emaye kapta ısıtın. Plastik kap kullanacaksanız mikrodalgaya uygunluk işareti olmalı; çizilmiş, şekli bozulmuş kapları sıcak yemek için kullanmayın.
• Su: Şebeke suyunuz içilebilir nitelikteyse cam sürahi ve cam ya da paslanmaz çelik matara pet şişe ihtiyacını büyük ölçüde azaltır.
• Bulaşık: Plastik süngerler yerine pamuklu bulaşık bezleri veya doğal lifli kabak lifi deneyebilirsiniz.
• Ev yapımı: Yoğurt gibi sık alınan ürünleri evde yapmak, haftada birkaç plastik kabı doğrudan ortadan kaldırır.

Mutfakta israfı ve ambalajı birlikte ele almak için sıfır atık mutfak yazımıza da göz atabilirsiniz.

Banyoda ve kişisel bakımda alternatifler

Banyo dolabı, fark edilmeden plastik şişe deposuna dönüşür. Şampuan, duş jeli, sıvı sabun ve losyon şişeleri genellikle karışık plastiklerden yapıldığı ve pompa mekanizması içerdiği için geri dönüşümü zordur.

• Sıvı sabun yerine kalıp sabun, mümkünse kâğıt ambalajlı olanları tercih edin.
• Katı şampuan ve kalıp saç kremi, şişe ihtiyacını tamamen ortadan kaldırabilir; saç tipinize uygun olanı bulmak birkaç deneme gerektirebilir.
• Tek kullanımlık pamuk ve ıslak mendil yerine yıkanabilir pamuklu pedler ve bez kullanın. Islak mendilleri kesinlikle tuvalete atmayın.
• Dudak balmı gibi basit ürünleri evde, metal ya da cam kaplarda hazırlayabilirsiniz; balmumlu dudak balmı tarifimiz kolay bir başlangıçtır.

Temizlik ve çamaşırda plastik

Temizlik ürünlerinin her biri ayrı bir plastik şişede gelir. Oysa birçok günlük temizlik işi birkaç temel malzemeyle yapılabilir. Beyaz sirke, karbonat ve sabun üçlüsü, cam bir sprey şişesi ve birkaç pamuklu bezle mutfak ve banyonun büyük bölümü temizlenebilir. Hangi malzemenin hangi yüzeyde kullanılıp kullanılmayacağını doğal temizlik malzemeleri rehberimizde ayrıntılı bir tabloyla anlattık.

Ev yapımı temizleyicilerle ilgili tek ama hayati uyarı: Sirkeyi ya da herhangi bir asidik temizleyiciyi çamaşır suyuyla asla karıştırmayın; zehirli klor gazı açığa çıkabilir. Hazırladığınız karışımları etiketleyin ve gıda kaplarında saklamayın.

Çamaşırda ise büyük ambalajlı ya da kâğıt kutulu toz deterjan, sıvı deterjan şişelerine göre daha az plastik atık çıkarır. Dolapta kumaşa güzel koku vermek için plastik ambalajlı kokular yerine bez keselere doldurulmuş kuru lavanta kullanabilirsiniz; lavanta kesesi tarifimiz bunun için.

Sentetik kumaşlar ve çamaşır

Plastik yalnızca şişe ve poşet değildir; polyester, akrilik ve naylon gibi sentetik kumaşlar da plastik kökenlidir. Bu kumaşlar yıkandıkça çok küçük lifler suya karışabilir. Bu konudaki araştırmalar sürüyor, ancak evde alınabilecek bazı basit önlemler var:

• Yeni giysi alırken pamuk, keten ve yün gibi doğal lifleri tercih edin.
• Sentetik giysileri gereğinden sık yıkamayın; havalandırmak çoğu zaman yeterlidir.
• Makineyi tam doldurun ve düşük sıcaklıkta, kısa programlarda yıkayın.
• Kurutma makinesi yerine çamaşırları mümkün olduğunca askıda kurutun.

Çocuk odası ve oyuncaklar

Çocuklu evlerde plastik oyuncaklar hızla birikir. Hepsini bir anda değiştirmek gerekmez; sağlam olanları kullanmaya devam edin, kırılanların yerine ahşap, kumaş ya da metal oyuncakları düşünün. Oyuncak takası yapmak, büyüyen çocukların artık kullanmadığı oyuncakları başka ailelere aktarmak hem bütçeyi hem çevreyi rahatlatır. Doğum günü ve okul etkinliklerinde tek kullanımlık tabak ve bardak yerine yıkanabilir olanları tercih etmek, çocuklara da iyi bir örnek olur.

Alışverişte plastik nasıl azaltılır?

Eve giren plastiğin büyük bölümü alışveriş çantasıyla gelir. Bu yüzden en etkili önlem, plastiği kapıda durdurmaktır.

Semt pazarları plastiksiz alışveriş için en elverişli yerlerdir: ürünü file torbanıza doğrudan aldırabilir, mevsiminde ve yerel ürünü tercih ederek ambalajı ve taşımayı birlikte azaltabilirsiniz.

Plastiği doğru ayırmak da önemli

Ne kadar azaltırsanız azaltın, bir miktar plastik ambalaj evinize girecektir. Bunların geri kazanıma gidebilmesi için ambalajı yıkayıp kurutarak, yemek ve yağ artığı bırakmadan ayrı toplayın. Kapakları ve etiketleri mümkünse ayırın, şişeleri ezerek hacmi küçültün. Sıfır Atık Projesi kapsamında açıklanan verilere göre Türkiye'de geri kazanım oranı yüzde 36'yı aştı; bu oranın yükselmesi büyük ölçüde evlerde yapılan temiz ayrıştırmaya bağlı.

Gerçekçi bir geçiş planı

Plastiksiz eve giden yol, mükemmel olmayı değil tutarlı olmayı gerektirir. İlk ay bez çanta ve matarayı alışkanlık hâline getirin. İkinci ay mutfakta streç filmi ve tek kullanımlık saklama poşetlerini bırakın. Üçüncü ay banyoda kalıp sabuna geçin. Her adımda önce evdeki eşyaları değerlendirin, ancak gerçekten ihtiyaç duyduğunuzda yeni ürün alın. Böylece hem çöp kovanız hafifler hem de “sıfır atık” adına gereksiz alışverişin tuzağına düşmemiş olursunuz.

Ailenin diğer bireylerini de sürece katın. Herkesin kendi matarasını ve bez çantasını seçmesi, mutfakta saklama kaplarının yerini birlikte belirlemek, alışkanlığın tek bir kişinin omzunda kalmasını önler. Ay sonunda plastik torbanın eskisine göre ne kadar hafiflediğini birlikte görmek ise en iyi motivasyondur.