Rezene

Yaz sonunda Ege'de yol kenarlarında, insan boyunu aşan, tüy gibi ince yapraklı, tepesinde sarı şemsiye çiçekler taşıyan bitkiler görürsünüz. Bir dalını koparıp kokladığınızda anason kokusu gelir: bu rezenedir. Rezene tohumu çay ve baharat olarak, yumrusu ise sebze olarak kullanılır. Bu sayfada rezeneyi tanımayı, rezene çayının nasıl demlendiğini ve özellikle bebekler için önemli uyarıları bulacaksınız.

Rezene nedir, nasıl tanınır?

Rezene (Foeniculum vulgare), maydanozgiller (Apiaceae) ailesinden, 1-2 metre boylanabilen çok yıllık bir bitkidir. Gövdesi içi boş, mavimsi yeşil ve çizgilidir. Yaprakları ince ipliksi parçalara bölünmüştür; dereotunu andırır ama daha iridir. Yaz ortasından itibaren sarı, şemsiye biçimli çiçek toplulukları açar; bunlardan oval, çizgili, yeşilimsi-kahverengi “tohumlar” oluşur. Botanik olarak bunlar aslında meyvedir.

Rezenenin iki temel tipi vardır: tohumları daha acımsı olan acı rezene ve daha tatlı aromalı tatlı rezene. Mutfakta sebze olarak kullanılan, dipte beyaz ve şişkin bir yumru oluşturan çeşit ise tatlı rezenenin bir kültür formudur.

Anadolu'da ve geleneksel kullanımda rezene

Anadolu'da rezene tohumu, yemek sonrasında ağırlık ve gaz için çiğnenen ya da demlenen bir baharattır. Ege'de taze yaprakları ve sürgünleri ot yemeklerinde, bazı yörelerde turşu ve ekmeklerde kullanılır. Rezene çayı, ağır kış yemeklerinden sonra da sevilir.

Avrupa İlaç Ajansı (EMA), rezene meyvesini üç amaçla geleneksel bitkisel ürün olarak tanımlar: şişkinlik ve gaz gibi hafif, kramp tarzı sindirim şikâyetleri; adet dönemindeki hafif kramplar; soğuk algınlığına eşlik eden öksürükte balgam söktürücü olarak. Bu tanım uzun kullanım geçmişine dayanır; etkinin klinik çalışmalarla kanıtlandığını göstermez.

Bilim ne diyor?

Rezene tohumunun kendine özgü kokusu, uçucu yağındaki anetol adlı bileşenden gelir. Hayvan ve laboratuvar çalışmalarında rezenenin bağırsak kaslarını gevşetici etkileri gözlenmiştir. Bebek koliği ve adet ağrısı üzerine bazı küçük insan çalışmaları da vardır; ancak bunlar sayıca az ve çoğunlukla düşük kalitededir.

Rezenenin uçucu yağı ayrıca estragol içerir. Estragol, yüksek dozlarda farelerde karaciğer tümörlerine yol açmıştır; bu nedenle EMA, özellikle küçük çocuklarda ve uzun süreli kullanımda estragol alımının sınırlı tutulmasını önerir. Mutfakta baharat olarak kullanılan miktarlar bu açıdan endişe yaratmaz; dikkat edilmesi gereken, uzun süre her gün içilen yoğun çaylar ve bebeklere verilen ürünlerdir.

Rezene çayı nasıl demlenir?

EMA monografında yetişkinler için önerilen ölçü, 250 ml kaynamış suya 1,5 g tohumdur; günde 3 kez:

1. Tohumları havanda hafifçe ezin; böylece aroması suya daha iyi geçer.
2. Bir tatlı kaşığı kadar ezilmiş tohumu büyük bir fincana koyup üzerine yeni kaynamış su dökün.
3. Ağzını kapatıp 15 dakika bekletin ve süzün.

EMA, rezeneli ürünlerin iki haftadan uzun kullanılmamasını önerir. Demleme incelikleri için bitki çayı demleme rehberimize, kış harmanları için kış çayı tarifimize bakabilirsiniz.

Mutfakta ve günlük hayatta

Rezene yumrusu ince dilimlenip zeytinyağı, limon ve portakal dilimleriyle çiğ salata yapılabilir; fırında kızartıldığında ise tatlı ve yumuşak bir sebzeye dönüşür. Tohumu balık yemeklerine, ekmek ve peksimet hamuruna, turşulara eklenir. Taze yaprakları maydanoz ya da dereotu gibi kullanılabilir. Pazardan yumru alırken beyaz, sıkı ve lekesiz olanları seçin; üstündeki yeşil yapraklar taze görünmelidir. Kış mutfağındaki diğer baharatlar için kış aylarında mutfak bitkileri yazımıza göz atın.

Yetiştirme, toplama ve saklama

Rezene güneşli, süzek toprakları sever ve ilkbaharda doğrudan tohumla ekilir. Derin kök yaptığı için büyük saksı ister; dereotunun yakınına ekilmemesi önerilir, çünkü iki bitki birbiriyle melezlenebilir. Tohumlar, yaz sonu ile sonbahar başında, şemsiyelerdeki tohumlar yeşilden grimsi kahverengiye dönerken toplanır. Şemsiyeleri kesip kâğıt torba içinde gölgede kurutun, sonra tohumları ayırıp ağzı kapalı kavanozda saklayın. Yerel tohum saklama hakkında ata tohumu ve tohum saklama yazımız ilginizi çekebilir.

Kimler dikkatli olmalı?

• Bebekler ve küçük çocuklar: EMA, 4 yaş altında rezeneli ürünleri önermez. 4-12 yaş arasında da kullanım estragol miktarına bağlıdır. Bebeğinize rezene çayı vermeden önce çocuk doktorunuza danışın.
• Gebelik ve emzirme: Güvenliği gösterilmemiştir; tıbbi kullanım önerilmez. Tohumdaki anetolün anne sütüne geçtiği bilinmektedir.
• Alerji: Anason, kimyon, kereviz, kişniş, dereotu gibi maydanozgillere ya da pelin polenine alerjisi olanlar rezeneye de tepki verebilir.
• Süre: Çay olarak iki haftadan uzun, düzenli kullanmayın; şikâyetiniz sürerse hekiminize başvurun.