Semizotu

Yaz geldiğinde pazar tezgâhlarını süsleyen, etli yapraklı, kırmızımsı saplı semizotu Anadolu sofralarının serin lezzetidir. Yoğurtla buluştuğunda ayrı, zeytinyağıyla pişince ayrı güzeldir. Son yıllarda semizotunun omega-3 içeriği sık sık konuşulur. Bu yazıda semizotunu tanıyor, besin değerine dürüstçe bakıyor ve kimlerin dikkatli olması gerektiğini anlatıyoruz.

Semizotu nedir, nasıl tanınır?

Semizotu (Portulaca oleracea), yere yayılarak ya da hafif dikleşerek büyüyen tek yıllık bir bitkidir. Gövdesi sulu, parlak ve çoğu zaman kırmızımsıdır. Yaprakları kalın, etli, kaşık ya da kürek biçimlidir; dokunduğunuzda dolgun ve serin hissettirir.

Yaz aylarında yaprak koltuklarında küçük, sarı çiçekler açar ve bunlar genellikle yalnızca güneşli sabahlarda açık kalır. Pazarda satılan semizotu genellikle bahçe semizotudur; daha iri yapraklı ve dik büyür. Tarla kenarında kendiliğinden çıkan yabani semizotu ise daha küçük yapraklıdır ama tadı daha belirgindir.

Bahçede toplarken dikkat: Sütleğen (Euphorbia) türlerinden bazıları da yere yayılarak büyür. Bunları sapını kopardığınızda çıkan süt beyazı özsudan tanıyabilirsiniz; zehirlidirler. Semizotunun sapı kopunca beyaz süt akmaz.

Anadolu'da ve geleneksel kullanımda semizotu

Semizotu Anadolu'nun hemen her yerinde bilinen bir yaz yeşilliğidir. Yoğurtlu semizotu salatası, cacığı, zeytinyağlısı, kıymalısı ve mercimekli yemeği en yaygın tariflerdir. Bazı yörelerde "soğukluk otu" denmesi, sıcak yaz günlerinde serinletici bir yiyecek olarak görülmesinden gelir.

Dünyanın pek çok yerinde semizotu halk arasında idrar yolu ve böbrek şikâyetleri, ishal ve iltihaplı durumlar için kullanılmıştır. Bu kullanımlar geleneksel bilgiye dayanır.

Bilim ne diyor?

2021'de yayımlanan bir derleme, semizotunu omega-3 yağ asitleri bakımından en zengin karasal bitkiler arasında gösterir. Buradaki omega-3, bitkisel kaynaklı alfa-linolenik asittir (ALA). Balıkta bulunan EPA ve DHA türü omega-3'ler semizotunda yoktur; bu yüzden semizotu değerli bir yeşillik olsa da balığın yerine geçmez.

Aynı derleme semizotunda A, C ve E vitaminleri, beta-karoten, potasyum, magnezyum, kalsiyum ve demir gibi mineraller bulunduğunu aktarır. Değerler bitkinin yetiştiği yere ve hasat zamanına göre değişir. Semizotuyla ilgili antioksidan, kan şekeri ve iltihap üzerine bildirilen etkilerin büyük çoğunluğu laboratuvar ve hayvan çalışmalarından gelir; insanlarda kanıt sınırlıdır.

Oksalat konusu

Semizotunun daha az konuşulan bir yönü de oksalik asit içeriğidir. 2024'te yayımlanan bir çalışma, semizotu yapraklarında da ıspanakta olduğu gibi yüksek oksalik asit bulunduğunu gösterir. Oksalik asit, kalsiyum ve demirle birleşerek bu minerallerin emilimini azaltabilir ve böbreklerde kalsiyum oksalat kristali oluşumuna katkıda bulunabilir.

Mutfakta ve günlük hayatta

Semizotunu hazırlamak kolaydır: Kalın ve sert sapları ayırın, yaprakları ve ince sapları bol suda birkaç kez yıkayın.

• Yoğurtlu salata: İri doğranmış semizotunu sarımsaklı yoğurtla karıştırın, üzerine zeytinyağı gezdirin. Evde mayaladığınız ev yapımı yoğurt burada çok yakışır.
• Zeytinyağlı salata: Domates, soğan, sumak ve limonla ferah bir salata olur. Ayrıntılı tarif için semizotu salatası sayfamıza bakın.
• Pişmiş yemekler: Zeytinyağlı, kıymalı ya da mercimekli semizotu yemeği. Kısa süre haşlayıp suyunu dökmek oksalatın bir kısmını azaltabilir.

Semizotunun ekşimsi tadı, yaprakların gün içinde biriktirdiği organik asitlerden gelir. Bu yüzden sabah erken toplanan semizotu, akşam toplanana göre biraz daha ekşi olabilir. Salatada tazeliğini korumak için sosu servisten hemen önce ekleyin; yoğurtlu salataları da uzun süre bekletmeden tüketin. Artan yeşil sapları atmak yerine ince doğrayıp çorbalara ya da omletlere katabilirsiniz.

Yetiştirme, toplama ve saklama

Semizotu sıcak seven, çok kolay yetişen bir bitkidir. Mayıs ayından itibaren balkon saksısına ya da bahçeye serpilen tohumlar birkaç hafta içinde hasat edilebilir. Kestiğiniz dallar yeniden sürer, böylece yaz boyunca hasat devam eder. Saksıda yetiştirme için balkonda sebze yetiştirme yazımız yol gösterir.

Bir kez çiçeklenip tohum bağlayan semizotu ertesi yıl kendiliğinden çıkar. Yerel tohumları saklamak isterseniz ata tohumu ve tohum saklama yazımıza göz atabilirsiniz.

Taze semizotu nemli bir beze sarılıp buzdolabının sebzeliğinde iki-üç gün dayanır. Dondurmak dokusunu bozar; mevsiminde taze tüketmek en iyisidir.

Semizotunu pazardan alırken yaprakları dolgun, sapları diri ve kırılgan olanları seçin; solmuş ya da sararmış demetleri tercih etmeyin.

Kimler dikkatli olmalı?

• Böbrek taşı öyküsü olanlar: Özellikle kalsiyum oksalat taşı geçirmiş olanlar semizotunu sınırlı miktarda tüketmeli ve beslenmelerini hekim ya da diyetisyenle planlamalıdır.
• Demir veya kalsiyum eksikliği olanlar: Oksalat bu minerallerin emilimini azaltabileceğinden çeşitlendirilmiş beslenme önemlidir.
• Yabani toplayanlar: İlaçlanmış tarlalardan, yol kenarlarından toplamayın; sütleğenle karıştırmayın.

Bunların dışında semizotu, mevsiminde ve ölçülü tüketildiğinde sofraları zenginleştiren besleyici bir yaz yeşilliğidir.