Nane

Türk mutfağında nanesiz bir gün düşünmek zor: mercimek çorbasının üstündeki yağda kızdırılan kuru nane, cacığın serinliği, yaz limonatasındaki taze yapraklar... Nane hem mutfağın hem de bitki çaylarının en tanıdık yüzüdür. Bu sayfada naneyi tanımayı, nane çayının nasıl demlendiğini, bilimin ne dediğini ve kimlerin dikkatli olması gerektiğini bulacaksınız.

Nane nedir, nasıl tanınır?

Nane, ballıbabagiller (Lamiaceae) ailesinden, toprak altında yayılan sürünücü gövdelerle hızla çoğalan çok yıllık bir bitkidir. Gövdesi dört köşelidir, yaprakları karşılıklı dizilir ve kenarları dişlidir. Yaz ortasında sürgün uçlarında küçük, mor-pembe ya da beyaz başak çiçekler açar.

Mutfağımızdaki nane çoğunlukla bahçe nanesidir (Mentha spicata); kokusu yumuşak ve tatlımsıdır. Tıbbi nane ya da “peppermint” denen tür (Mentha × piperita) ise iki nane türünün doğal melezidir; içindeki mentol daha fazla olduğu için ağızda belirgin bir serinlik bırakır. Dere kenarlarında kendiliğinden yetişen, daha keskin kokulu yabani türler ise yörelerde “yarpuz” diye bilinir.

Anadolu'da ve geleneksel kullanımda nane

Nane, Anadolu'da yemek sonrası ağırlıkta, gaz sancısında ve mide bulantısında içilen bir çay olarak bilinir. Kış aylarında limon ve ıhlamurla birlikte demlenen “nane limon” da soğuk günlerin sevilen içeceğidir. Antik Mısır, Yunan ve Roma'dan beri sindirim şikâyetlerinde kullanıldığı bilinir.

Avrupa İlaç Ajansı (EMA), tıbbi nane yaprağını hazımsızlık ve gaz gibi sindirim şikâyetlerinin rahatlatılması için geleneksel bitkisel ürün olarak tanımlar. Belirtiler iki haftadan uzun sürer ya da kötüleşirse hekime başvurulmasını önerir.

Bilim ne diyor?

Nane üzerine yapılan araştırmaların çoğu yaprak değil, nane yağı üzerinedir. NCCIH'in aktardığı 2022 tarihli bir derleme, bağırsakta açılan özel kapsüllerdeki nane yağının huzursuz bağırsak sendromunda (IBS) karın ağrısı ve genel belirtileri plaseboya göre daha fazla hafiflettiğini göstermiştir. Kemoterapiye bağlı bulantıda, özellikle koklama yoluyla kullanımda ön bulgular vardır.

Nane yaprağı ve nane çayı üzerine ise çok az çalışma vardır. Yani bir fincan nane çayı keyifli bir alışkanlıktır; ancak kapsül hâlindeki nane yağıyla aynı şey değildir ve bir tedavi yerine geçmez. Süren karın ağrısı veya bulantıda hekiminize başvurun.

Nane çayı nasıl demlenir?

EMA monografında yetişkinler için 100-150 ml kaynamış suya 1,5-3 g yaprak önerilir:

1. Bir fincana 1-2 tatlı kaşığı kuru nane ya da bir avuç taze yaprak koyun.
2. Üzerine yeni kaynamış su dökün, mentolün uçmaması için ağzını kapatın.
3. 5-10 dakika bekletip süzün; günde 3 fincana kadar içilebilir.

Daha fazla bilgi için bitki çayı demleme rehberimize bakabilirsiniz. Yaz için naneli ev limonatası, kış için kış çayı tariflerimiz naneyi farklı biçimlerde kullanmanın güzel yollarıdır.

Mutfakta ve günlük hayatta

Kuru nane, tereyağı ya da zeytinyağında birkaç saniye kızdırılıp çorbalara, mantıya ve yoğurtlu yemeklere gezdirilir. Taze nane ise salatalara, tabboule benzeri bulgurlu salatalara, cacığa ve meyve tabaklarına ferahlık katar. Nanenin melisa ile aynı aileden olduğunu ve harmanlarda iyi anlaştıklarını da hatırlatalım.

Taze naneyi birkaç gün saklamak için saplarını bir bardak suya koyup üzerini gevşekçe bir poşetle örterek buzdolabına yerleştirebilirsiniz. Fazla gelen taze yaprakları ince kıyıp az zeytinyağıyla buz kalıplarında dondurmak da kışın çorbalar için pratik bir yöntemdir.

Yetiştirme, toplama ve saklama

Nane, balkonda yetiştirmesi en kolay bitkilerden biridir; o kadar ki bahçede başka bitkilerin alanını kolayca kaplar. Bu yüzden ayrı bir saksıda yetiştirmek iyi bir fikirdir. Yarı gölgeyi ve nemli toprağı sever; kökünden bir parça ya da suda köklendirilmiş bir dal ile çoğaltılır. Ayrıntılar için saksıda aromatik bitkiler yazımıza göz atın.

Kurutmalık nane, haziran-eylül arasında, tercihen çiçeklenmenin başında toplanır. Dalları sabah çiyi kalkınca kesin, gölgede kurutun ve yapraklarını ufalayıp ağzı kapalı kavanozda saklayın. Ayrıntılar şifalı bitki toplama ve kurutma rehberimizde.

Kimler dikkatli olmalı?

• Reflü ve mide yanması: Nane bu şikâyetleri artırabilir; EMA reflüsü olanların nane yaprağı preparatlarından kaçınmasını önerir.
• Safra kesesi: Safra taşı ya da safra yolu hastalığı olanlar dikkatli olmalıdır.
• Bebek ve küçük çocuklar: Mentol, küçük çocuklarda solunumu etkileyebilir. Nane yağını çocukların yüzüne sürmeyin, koklatmayın. Nane çayı 4 yaş altına önerilmez.
• Gebelik ve emzirme: Yemeklerdeki miktarlar güvenli kabul edilir; tıbbi miktarlar için hekiminize danışın.
• Nane yağı: Uçucu yağlar çok yoğundur; ağızdan almayın, cilde seyreltmeden sürmeyin.